"Garagum" žurnaly

Esaslandyryjysy: Türkmenistanyň Ministrler Kabineti
Salgysy: Aşgabat şäheri, Garaşsyzlyk şaýoly, 100, Türkmenbaşynyň erkin döredijilik mekany
Telefon belgileri: 38-61-83, 39-96-05, 39-96-07
Email: garagum_tm@sanly.tm

Habarlar

Ýaşlaryň döredijiligi goşgular

Türkmenistanym Şan-şöhratyň dolýar dünýäň ýüzüne, Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanym.Müňläp alkyş bardyr halkyň dilinde,Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanym.

Ýaşlaryň döredijiligi goşgular

Hazarym Doýgun reňkler örten ajap peýzažy,Gap bilinden ikä bölüp görnetin,Uzakly gün mähir paýlan Güneşi,«Dynç al» diýip, ugradypdyr gözýetim.

Ýaşlaryň döredijiligi goşgular

Ruhy çyragym Geldi çoh garaşan ajap eýýamyň,Islän döwletiňe duş boldy türkmen.Sensiň şygryýetde «jyga» diýýänim,Altyn jyga göwher gaş boldy türkmen.

Enemiň soňky halysy

Ýadyma düşüşine görä, enemem, ejemem, esasan, gadymy beşir halylaryny dokardy. Enemiň togsan ýaşdan geçenden soňam, haly ýüwürdenini eşidip, ejem geňirgenipdi: — Öz-ä gözüniň gowy görmeýäninden zeýrenýär. Şonda-da haly ýüwürdipdir.

Sorasaň, ismim üçdür (dokumental hekaýa)

Ol duşuşyklar hakyda basylan möhür ýaly öçmez bolup galypdyr. ...1995—1996-njy ýyllardy. Ol wagt men «Garagum» žurnalynda jogapkär kätip bolup işleýärdim. Bir gün halkara gatnaşyklary bilen baglanyşykly maslahat geçirildi. Oňa Türkmenistanyň daşary ýurtlardaky ilçileri hem çagyrylan eken. Arakesmede bu ugurda işleýän tanyşlarymyň biri ýanyma geldi:

Soňky aw (hekaýa)

Güýz günleri ir säher bilen çigrek kakýardy. Asmanyň ýüzi çalaryp, ýagyş çisňäp durdy. Mäti gyş düşmänkä, oňa taýýarlyk işlerini birýüzli edenine begendi. Ol ertirlik edinip, aýalynyň basyryp goýan çaýynyň iň soňky damjasyna deňiç käsesine sarkyryp, hezil edip içdi. Soňam töwir galdyrdy-da, biraz wagt arkan düşüp, gözlerini tüýnüge dikip ýatdy. Ýöne uzak ýatyp bilmedi, içi gysyp, öýde janyna jaý tapmady. Ahyry: «Heý, edere iş bolman, wagtyň bisarpa geçirmek gowy-ha däl eken. Gowusy, arassa howada hem gezelenç edeýin, hem aw edip geleýin. Tüýs, aw edilýän gün boldy bu gün» diýip, ýeňilräk geýnip, aw şaýlaryny, bir külçe çöregi akja ýaglyga düwüp, goşhaltasyna salyp, ýola taýýarlandy.

Sähra ýollary göni bolmaýar (nowella)

Ol maňa ilkinji döwet galamyny tutduran adam. Ady Taýmaz. Obamyzdaky mekdebe mugallym bolup gelenligi üçin oňa obadaşlarymyz hormat edip «Taýmaz mugallym» diýip ýüzlenýärler. Taýmaz mugallym agajetden syratlydy, gözlerinde çaganyňky ýaly mähremlik bardy. Ana şol gözlere-de Ogulla gyz — Ýerbendiň Ogullasy aşyk boldy.

Atyň yzy (hekaýa)

Käbe ussa daşary çykyp, elini kölegeledip, daş-töweregine sereden kempirine habar gatdy. — Kempir, meni gözleýän bolsaň-a, bärdedirin, eýgilikmi özi?

Sapak (hekaýa)

Ýazgeldiniň aramyza goşulmagy biziň garagolluk damarymyzy täzeden gozgady. Menem, deň-duş dostum Myratdurdam üç sany ýaşulynyň arasynda şolaryň biri ýaly bolup, obadan altmyş kilometr daşlykdaky Dolhan diýlen ýerde bugdaý ekilen ýerlerde parahat işläp ýördük. Ýöne Ýazgeldiniň biziň aramyza gelip goşulmagy, aşa köp gürläp öwünmegi, öňki ýörelgämizi — gündelik düzgünimizi bozjak bolmagy ýaşulularam gaharlandyrdy. Bir gün Oraz aga maňa seretdi-de: — Ýazgeldä sapak beräýseňiz nähili bolarka?! Öwünende agzyndaky uçuklar maý bermesin-le — diýdi.

Ýaşlygyň ýagşy ýatlamalary

Öýe gelen myhmanlary ugradyp, uly jaýdaky kürsä geçip oturanym hem şoldy welin, içerini syryp-süpürip ýören gyzym eline ýüpi üzülen monjugy alyp, ýanyma geldi. Ol maňa bu monjuklary düşegiň aşagyndan tapandygyny aýtdy-da: — Kim monjugyny düşegiň aşagynda ýygnaýar, şu kimiň monjugy? — diýip, öýdäkileriň hemmesine ýüzlendi. Monjuga eýe çykan bolmady. Sebäbi ol bize degişli monjuk däldi. Men:

Ene göwni — eşrepi (hekaýa)

Eneş daýza irden turşuna howa gyzmanka mellegindäki ekinleri haşal otlardan arassalamaga girişdi. Iş bilen başagaý bolup ýörşüne wagtyň nähili geçenini-de duýmady. Işläp ýören ýerine gelniniň gelip: — Enesi, goňşymyz geldi, sizi soraýar — diýen sesine başyny galdyrdy.

«Ynsan hakydasy daşdan-da mäkämdir»

Birneme irräk döwürde Maryda bir daýhan bar diýip gürrüň edýärdiler. Daýhan birleşiginiň agzasy. Ýer agdarmaly bolanda oňa taý tapylmaýarmyş. Onuň gara güýjüne haýran galaýmalymyş. Bir salkynda bäş-alty daýhanyň etjek işini bitirer oturyberermiş. Gaty üýtgeşik adam eken. Hawa, hakyky daýhan diýibem şoňa aýdaýsaň! Daýhan birleşiginiň başlygy-da eginlerini gysyp: «Berekella! Halypa, ýöne men-ä eden işiňe iki paýdan artyk hak ýazyp biljek däl» diýip, gönüsinden geläýer eken.

Döredijilik ummanynyň guwwasy

Çeper döredijilik bilen meşgullanýan adamlaryň edebiýat meýdanyna gelşi her kimde her hili bolýar. Bu ýagdaý Türkmenistanyň halk ýazyjysy Öwlüýäguly Möwlamowyň — Möwlamynyň döredijilik ýolunda hem şeýle bolupdy. Öwlüýäguly aga baryp orta mekdepde okan ýyllarynda çaklaňja goşgular bilen şol wagtky «Halaç pagtaçysy», «Mydam taýýar» gazetlerinde çykyş eden hem bolsa, edebiýatyň ala meýdanyna bilini guşap girmäge howlukmandy. Bu ýagdaý hatda ol 1955-nji ýylda paýtagtymyzdaky şol wagtky M. Gorkiý adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň talyby bolan döwründe-de şonlugyna galypdy. Dogry, şol ýyllarda onuň iki-ýeke goşgulary göze ilip başlapdy. Ýöne bu entek döredijilik gözlegleriniň örüsini kem-kemden giňeldýän talyp ýigidi kanagatlandyranokdy. Ol 1960-njy ýylda uniwersiteti üstünlikli tamamlap, paýtagtda şol wagtky «Türkmen döwlet neşirýatynda» redaktor bolup işe başlaýar. Ine, hut şu ýerde hem Öwlüýäguly aga hakyky döredijilik ummanyna aralaşýar. Ýöne näme üçindir ylham çeşmesi ony şygryýete däl-de kyssa çekýär. Ol ürç edip hekaýa ýazyp başlaýar. Özüne bolan dykgatly talabedijilik ýene-de onuň döredijilik ýoluna badak atjak bolýar. Ol ýazan eserlerini çig-çarsy hasaplap, hiç bir gazet-žurnala hödürlemeýär, hiç kime okamaga-da bermeýär. Ol şol döwürlerde Berdinazar Hudaýnazarow, Gurbannazar Ezizow, Halyl Kulyýew dagy bilen köp tirkeşer eken. Ine, günlerde bir gün onuň öýüne do

Artistligi arzuwlan şahyr

Ýaşyň birçene ýetip, geçen durmuş ýoluňa, geçilen menzile ser salarsyň welin, ol gyzykly bir çeper esere çalymdaşdygyna göz ýetirýärsiň. Onuň käbir pursatlary bolsa has täsirli bolup, ýadyňda baky galýan eken. Aýratyn hem talyplyk ýyllaryndaky gyzykly wakalar meniňem hakydamda baky galdy. Şondan bolsa gerek, bile okan ýoldaşymyz Atamyrat Atabaýew hem ömrüniň soňky ýyllarynda şol ýatlamalary jemläp, kitap ýazmagy ýüregine düwüpdi. Olar «Ýazyjy we döwür», «Terjimehalym — şygra baglanan ykbalym» ady bilen söýgüli neşirimiz «Garagum» žurnalynda çap edildi. Ýatlamalar has täsirli bolup, maňa-da ýene şol ýyllary ýatlatdy. Atamyrat bilen ilkinji duşuşygymyz şeýle bolupdy. 1967-nji ýyl. Giriş synaglaryndan soň, Türkmen döwlet uniwersitetiniň öňündäki synaglaryň netijesi asylan tagtanyň öňünde ýaşlar hümerdi, hat-da olaryň arasynda uly ýaşlylaram bardy. Sanawda öz adymyň bardygyny görüp, begenjimiň çägi bolmady, tolgundym. Edil şol pursat gapdalymda duran orta boýly, buýra saçly ýigit yzyna öwrüldi-de: «Şu gezeg-ä bolaýdy, bagtymyz çüwdi» diýdi. Soňra maňa ýüzlenip:

Seljuk soltanlary

Dowamy. başlangyjy žurnalymyzyň geçen sanlarynda. Ömür beýany

«Nesiminiň sözi hakdyr..»

(Se­ýit ne­si­mi­niň ede­bi ta­hal­lus­la­ry dog­ru­syn­da) Gündogar edebiýatynyň özboluşly we baý döredijilik däpleriniň biri bolan tahallus — edebi lakam nusgawy şahyrlarymyzyň şahyrana dünýäsine dogry düşünmekde kesgitleýji we ugrukdyryjy häsiýete eýedir. Bu babatda edebiýatçy alym Amannepes Şyhnepesow şeýle belleýär: «Tahallus ýazaryň döredijilik adydyr. Belli bir manyda ol ýazaryň döredijiliginiň onuň öz göz öňüne getirişindäki, öz düşünişindäki bütin özboluşlylygynyň bir sözde aňladylmasydyr. Şol sebäpden hem tahallus biziň nusgawy şahyrlarymyzyň tutuş döredijiliginiň açary bolup durýar». Diňe şol «açar» ötürilenden soňra şahyrlaryň «döredijilik mehanizmi» herekete gelýär. Şol sebäpden döredijiniň öz älemini guranynda ony açmak üçin tahallus hökmünde saýlan sözüniň haýsy çuňlukdaky manysyny göz öňünde tutanlygyny dogry kesgitlemek edebiýaty öwreniş ylmynyň derwaýys meseleleriniň biri bolup durýar.

Magtymgulynyň kämillik ýolunyň kökleri

Kök, esas, binýat bolmasa, hiç bir zat, hiç bir şahsyýet, medeniýet, ýörelge tarp ýerden emele gelmeýär. Hiç bir zat, oňa itergi berilmese, öz-özünden, ýoklukdan barlyga öwrülmeýär. Islendik zadyň aňyrsynda, islendik şahsyýetiň kemala gelmeginde köp şertleriň, mümkinçilikleriň özara birleşmesi ýatyr. Diýmek, köksüz hiç zat emele gelip bilmez. Köksüz hiç bir zadyň esasy döräp bilmez. Dörese-de, az wagtlyk dörär. Ony Gün alar, ýel alar. Ol uçup, dargap, eräp, buga, tozana öwrülip ýok bolup gider. Islendik zadyň döremegi üçin köp şertler gerek. Ruhy we maddy kökler, gymmatlyklar, binýat gerek. Türkmeniň beýik akyldary, buýsanjyna öwrülen şahyry, dünýä edebiýatynyň, filosofiýasynyň ösüşine ägirt uly goşant goşan Magtymgulynyň kämillik ýoly, ony döreden şertler, kökler hem köpleri gyzyklandyrýandyr. Magtymgulynyň ruhy dünýäsi baradaky esasy gürrüňlere onuň kämillik ýolundaky köklerden başlamak ýerlikli bolar diýip pikir edýäris.

Magtymguly we demirgazyk Türkmenistan

Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň edebi mirasyny öwrenmekde uly işler durmuşa geçirilýär. Ynsan meselelerini çeper beýan etmegiň nusgawy milli mekdebini döretmekde, söz sungaty arkaly taryhy-jemgyýetçilik hakykatlary ussatlyk bilen açyp görkezýän akyldaryň döredijilik zehini, yhlasy, şahyrana ukyplary, hyjuwy, jadyly setirleri köpleri gyzyklandyryp gelýär. Akyldar şahyryň döredijiliginde Watanymyzyň demirgazyk sebitinde ýerleşýän birnäçe ýer we ýurt atlary-da agzalýar. Şahyryň «Hemhana gelendir» atly goşgusynyň dördünji bendiniň ikinji, bäşinji setirlerinde: Şirwan, Şamahy ikisi bolgaýmy barabar?Düzde Senem salmyş köşk ile manzar —

Paşmadyk pirim (rowaýat)

Magtymguly Pyragy bilen baglanyşykly dürli rowaýatlar bar. Olaryň birnäçesi «Magtymguly hakda halk rowaýatlary» at bilen 1959-njy ýylda, «Magtymguly hakynda rowaýatlar we legendalar» at bilen 1983-nji ýylda, «Magtymguly hakyndaky rowaýatlar» at bilen 2014-nji ýylda çap edilipdi. Lebap welaýatynyň Kerki etrabynyň ýaşaýjysy, baýry žurnalist, sekiz onlugy arka atan mirasgär Şirli Hudaýnazarowdan eşiden rowaýatym ýokarda agzalan kitaplarda ýerleşdirilmändir. Şonuň üçin-de ýaşuly mirasgärden ýazyp alan rowaýatymy «Garagum» žurnalynyň okyjylaryna hödürlemegi makul bildim. Magtymguly Pyragy Buhara şäherindäki «Gögeldaş» medresesinde okan ýyllarynda döreden goşgulary bilen köpleriň göwnüni awlamagy başarypdyr. Günleriň bir güni Buhara emiri özüni taryplap kasyda düzen şahyryň sowgat-serpaýyny eçiljekdigi barada jar çekdiripdir. Emma hiç bir şahyryň aýdan kasydasynyň emiriň göwnüne ýaramaýandygy baradaky dürli myş-myşlar hem il içinde ýaýrap başlapdyr.

Türkmeniň söwer dosty

Türkmen edebiýaty we halk döredijiligi we akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň döredijiligi bilen içgin gyzyklananlaryň biri hem Nikolaý Orstroumowdyr. Ol Daşkentde 1900-nji ýyllaryň başynda Magtymgulynyň kitabyny neşir eden adamdyr. Bu hakda akademik Baýmuhammet Garryýew şeýle ýazypdyr: «N. Ostroumow Daşkentde 1907-nji ýylda Magtymgulynyň birnäçe goşgusyny arap harpy bilen türkmen dilinde «Türküstan ýerli gazetinde», soňra 1911-nji ýylda aýratyn kitapça edip çykardýar. Şunlukda, ol beýik türkmen şahyrynyň goşgy-gazallaryny ýerli dilde ilkinji ýaýradanlardan hem ony öwrenmegiň gerekdigine köpçüligiň ünsüni çekenlerden biri bolýar. Bu, gürrüňsiz, asylly hyzmatdyr». Baryp-ha, XX asyryň başlarynda Magtymguly Pyragynyň beýikligini dünýä aýan etmek üçin zehinini gaýgyrmadyk bu adamyň ömri we döredijilik ýoly bilen gyzyklanmagymyz tötänden däl. Çünki onuň türkmen halkyna sarpa goýup, Magtymguly Pyragy hakda ylmy nazaryýetden söz sözlemegi öz döwri üçin uly waka bolupdy.