"Garagum" žurnaly

Esaslandyryjysy: Türkmenistanyň Ministrler Kabineti
Salgysy: Aşgabat şäheri, Garaşsyzlyk şaýoly, 100, Türkmenbaşynyň erkin döredijilik mekany
Telefon belgileri: 38-61-83, 39-96-05, 39-96-07
Email: garagum-zurnaly@online.tm

Habarlar

Şahyryň döredijiligindäki özboluşlylyk

Onuň resminamadaky ady Annagurban Çaryýewdi. Sarahsda 1922-nji ýylda dünýä inen. Heniz 19 ýaşyny dolduryp-doldurmanka Beýik Watançylyk urşy başlanyp, Aşgabatda düzülen 87-nji aýratyn atyjylyk türkmen brigadasynyň hataryna goşulyp, Watan goragyna gidýär. Aldym-berdimli söweşlere gatnaşýar. Ýaralanýar. Gospitalda özüni bejerdip, topçulara goşulyp, ýene-de söweşe ugraýar. Birnäçe ýurtlary azat etmäge gatnaşýar. Berline baryp ýetýär. Ýeňişden soň Manžuriýa söweşine gatnaşýar. Goşun gullugyndan ­1948-nji ýylda dolanyp gelýär. Onuň şygyrlary özboluşlylyga eýedi. «Jeň bolan ýerde», «Uruş agzalsa» ýaly goşgularyny ýatdan aýdanynda, iniň dyglabererdi. Ol hiç wagt kagyza seredip okamazdy. Onuň nusgawy görnüşde ýazan şygyrlary bilen okyjylar ilkinji gezek «Merjen däneler» atly köpçülikleýin ýygyndy arkaly tanyş bolupdylar. Soňra onuň goşgularynyň birnäçesi «Özüm bilen ikiçäk» atly köpçülikleýin ýygyndyda çap edildi. «Gurban Wehimi» ady bilen bolsa, aýratyn goşgular ýygyndysy çapdan çykdy. Türkmen halkynyň taryhyny öwrenmek üçin Watanymyzyň künjeklerine paý-u-pyýada aýlanyp çykyp, geçmişi şygyr arkaly beýan edip ýazan eserini Gurban aga Türkmenistanyň Merkezi döwlet arhiwine tabşyrypdy.

Soltan Mahmyt Gaznaly Türkmen

Dowamy. Başlangyjy žurnalymyzyň geçen sanlarynda. Ömür beýanyV.

«Bagtyýarlyk döwri — ylham çeşmesi» atly bäsleşige

Halkyň Arkadagly zamanasy Oňyn ösüşlere besläp aýlary,Durup dünýä münberiniň öňünde,Pederleň paýhasyn dünýä paýlady,Asyrlyk ýeňişler entek öňümde.Artyp belent sepgitleriň aýlawy,Bagtymyz ak bulutlaryň deňinde.Bu gün türkmen halky şygar saýlady,Asyrlaryň köneltmejek heňinde.Ýyllaryň hem ýürekleriň namasy:«Halkyň Arkadagly zamanasy».

«Bagtyýarlyk döwri — ylham çeşmesi» atly bäsleşige

Watan Owadan aýdymlar, humarly sazlar,Heserli goşgular, bägülli ýazlar,Hala keşbiň çiten dokmaçy gyzlar,Bagtly pursatlary unudy bilmez,Watan, ornuň özge ýer tutabilmez.

«Bagtyýarlyk döwri — ylham çeşmesi» atly bäsleşige

Türkmen tebigaty Waspyn ýaýyp, tarypyny aýdaýyn,Türkmen sähra-tebigaty barada.Çalyşyp durandyr gezekme-gezek,Dört sany ajaýyp pasyl arada.

«Bagtyýarlyk döwri — ylham çeşmesi» atly bäsleşige

Obam Mährem obam, eziz obam, il-günüm,Size gurban bolsun ömrümiň saly.Şu topragyň ogludygma guwanýan,Ýüzüme degende obaň şemaly.

Çagalar üçin ýörite edebiýat

Elbetde, çagalara niýetlenip ýazylan islendik edebiýaty-da çaga terbiýesine dahyllydygy üçin ýörite edebiýat hasaplamak bolar. Ýöne welin, biziň bu söhbedimizde gürrüňini etmekçi bolýan edebiýatymyz, öz üstüne alýan borjy — göz öňünde tutulýan anyk maksat babatda adaty edebiýatdan parhly, dogrudan-da, ýörite edebiýatdyr. Onuň edebi dünýäde «Çagalar üçin ýörite edebiýat» diýlip atlandyrylmagy-da şonuň üçindir. Beýle edebiýatda hem adaty edebiýata mahsus ähli edebi düzgün-kadalar ýokary derejede ýerine ýetirilmelidir. Eger-de bu ulgama dahylly eser goşguda ýazylan bolsa setirleriň sazlaşygy, bogun ölçegi, içki stopalar, redif, refren ýaly goşgy düzüliş tilsimleri ýerbe-ýer bolmalydyr. Büdretmän akgynly okalmalydyr. Şol bir wagtyň özünde hem beýle eser özünden edilýän esasy talaba — ýörite edebiýatlyk borjuna kybap gelmelidir.

Saralan sahypalardaky şygyrlar

Golaýda agam Çoluk Rejepowyň arhiwine göz aýlap otyrkam onuň dürli ýyllarda ýazan goşgularyna gabat geldim. Onuň goşgulary geçen asyryň 60-njy ýyllarynda gazet-žurnallarda çap edilip başlanypdy. 1966-njy ýylda belli şahyrlar Mämmet Seýidow, Gurbannazar Ezizow dagy bilen tanşyp, olar bilen döredijilik gatnaşygyny edip başlandan soň ençeme goşgulary döredipdi. Ol şol wagtky Türkmenistanyň Ýazyjylar birleşiginiň geçirýän ýaş ýazyjylaryň maslahatyna hem birnäçe gezek gatnaşypdy. Şol maslahatlarda belli şahyrlar Kerim Gurbannepesowyň, Gurbannazar Ezizowyň onuň goşgularyna gowy baha bermegi we geljegine uly umyt bildirilýän şahyrlaryň hatarynda adynyň tutulmagy ony has-da ruhlandyrypdy. Agam Çoluk Rejepow Annaly, Kakaly Berdiýewleri, Nargylyç Hojageldiýewi, Magtymguly Myşşyýewi, Rejepmyrat Durdyýewi ýagşylykda ýatlaýardy. Hormatly Prezidentimiz edebiýatda özboluşly yz goýup giden ýazyjy-şahyrlara uly hormat-sarpa goýýar. Menem agam, şahyr Çoluk Rejepowyň entek okyjylara ýetirilmedik birnäçe goşgusyny söýgüli žurnalymyz «Garagum» žurnalyna hödürlemegi makul bildim.

Ýazyjynyň özboluşly täri

Garaşsyzlyk döwründe türkmen edebiýaty özboluşly ösüş ýoluna düşdi. «Her döwür özüniň edebiýatyny ýüze çykarýar» diýen pikir häzirki döwürde hem tassyk boldy. Häzirki döwürde hem zamanabap türkmen edebiýaty kemala geldi. Şu döwürde zamana guwanmak, Watana guwanmak eserleriň içinden eriş-argaç bolup geçýär. Garaşsyzlyk döwrüniň kämil edebiýatynyň emele gelmeginde bolsa mundan öňki döwrüň edebiýatlarynyň täsiriniň güýçli bolandygyny inkär etmek bolmaz. Garaşsyzlygyň öň ýanyndaky edebiýatyň wekilleriniň döreden eserlerine ser salanymyzda bolsa, Garaşsyzlyga nähili garaşylandygyny, özbaşdaklyga suwsalandygyny, özygtyýarlylygyň arzuw edilendigini duýmak bolýar. Bulary Garaşsyzlygyň öň ýanyndaky edebiýatyň wekilleriniň biri Juma Hudaýgulyýewiň eserleriniň mysalynda hem aýdyň göz ýetirmek mümkin. Geçen asyryň segseninji ýyllarynda edebiýata gelen ýazyjylar öz beýan ediş stilleri, eser dörediş usullary bilen bile geldiler. Osman Ödäýewiň eserlerinde aýdyljak bolunýan pikiriň ýaşyrylmagy mahsus bolsa, Kömek Kulyýewiň eserlerinde assyrynlyk bilen gülki astyna almak, Ahmet Halmyradowyň eserlerinde agraslyk mahsusdyr. Olardan tapawutlylykda Juma Hudaýgulyýewiň eserleri islendik meseläni keserdip goýýar, ýagny hiç bir gizlin zat ýok. Ol her bir pikirini, açyk aýdýar. Onuň edebiýatdaky ýüzi hem şondan ybarat — ol ýüz özboluşly. Onuň «Dilçi», «Bilimsek», «Iner ogul» hekaýalarynda öňe sürýän

«Ýene bizden bolar halkyň tamasy»

Türkmen halkynyň geçen asyrlaryň jümmüşinde birnäçe döwletleri gurandygy taryhda bellidir. Çarhypelegiň aýlanyp durmagynda şol döwletler dürli sebäpler bilen baglylykda ýuwaş-ýuwaşdan synmak bilen bolupdyr. Muňa esasy sebäp bolan zatlaryň biri-de parasatly şahyr Magtymgulynyň zamanasynda bolşy ýaly, şahyryň nygtap-nygtap, janyndan syzdyryp aýdyşy ýaly, daşky duşmanlar tarapyndan alnyp barlan uruşlardy. Magtymgulynyň ýaşan döwründe ýurt ykdysady taýdan halys çöküpdi. Bu ýagdaý adamlary çuňňur oýlanmaga, pikirlenmäge mejbur edýärdi. Döwrüň öňdebaryjy adamlary bu agyr ýagdaýdan diňe özbaşdak döwlet gurup, bir ýolbaşça uýlan ýagdaýynda halas bolunjakdygyna düşünipdirler, göz ýetiripdirler. Şeýle garaýyşly adamlaryň biri-de Magtymguly Pyragynyň pederi Döwletmämmet Azadydyr.

Şygryýetiň göwher täji

Ýurdumyzda türkmen halkynyň milli-medeni mirasyny, edebiýatyny öwrenmek babatda netijeli işler amala aşyrylýar. Şeýle-de halkymyzyň akyldar şahyry Magtymguly Pyragynyň eserlerini öwrenmek biziň döwrümizde hem dünýä ylmy jemgyýetçiliginiň ünsüni özüne çekýär. Magtymguly Pyragy dünýäniň akyldarydyr. Söz äleminiň ussady öz döredijiligi bilen türkmen edebiýatynyň mil­liligini we türkmen diliniň baý dilligini umumadamzat medeniýetine ilkinjileriň biri bolup subut etdi. Gündogar şygryýetiniň göwher täji Magtymguly Pyragynyň döredijiligini öwrenen halatyňda onuň gymmatly tarapy ýeke-täk bir şahsyýetiň mertebesini aňlatman, eýsem, tutuş türkmeniň at-owazasyny belende göterendigi bilen häsiýetlendirilýär. Beýik dananyň döredijiliginiň halkylygy, oňa her bir adamyň düşünmegi we kalbynyň töründe ýer almagy, onuň egsilmez milliliginiň miwesidir.

Golýazmalar ylmy gözlegleriň çeşmesidir

Dünýä siwilizasiýasynyň gadymy ojaklarynyň biri hem türkmen topragydyr. Bu toprakda örän gadymy küýzeçilik, amaly-haşam, şekillendiriş, sazçylyk, halyçylyk, atşynaslyk, binagärlik, zergärçilik sungatynyň bolandygyny taryh ylmy bireýýäm ykrar etdi. Hat-ýazuw medeniýetiniň hem bu toprak bilen baglanyşykly iňňän gadymy taryhy bar. Hat-ýazuwyň taryhy bilen gyzyklanýan alymlaryň tassyklamagyna görä, türkmen topragynda we umuman, Orta Aziýada hat-ýazuw azyndan 2500 ýyl mundan öň döräpdir diýlip çak edilýär. Hatda, dünýä medeniýetiniň taryhynda meşhur bolan otuz müň sany öküziň hamyndan ýasalan pergamente altynsow syýa bilen ýazylyp taýýarlanylan «Uly ahameni Awesta» kitaby hem türkmen topragynda, has takygy Merwde taýýarlanandyr diýip çaklanylýar. Bu barada alym Arkadagymyz «Ömrümiň manysy» atly kitabynda: «Gazuw-agtaryş işleri netijesinde Margiananyň harabaçylygyndan Zaratuştranyň heýkeli hem tapyldy» diýip belleýär. Şol zamandan bäri bu ýerlerde arameý, grek, horezmi, arap hatlarynda ýazgylar, ýadygärlikler galypdyr. Arap, eýran, türki dilli halklaryň hemmesi üçin bir bolan arap haty bolsa beýleki goňşy musulman halklar bilen bir hatarda biziň halkymyzyň arasynda-da VII asyrdan başlap tä XX asyryň otuzynjy ýyllaryna çenli ulanylyp gelindi. Arap hatynda türkmen halkynyň ägirt uly medeniýeti, medeni mirasy döredildi. Aýratynam seljuklar we horezmşalar döwründe Merwde we Köneürgençde

Şahyrana diliň aýratynlygy

ygryň sungat derejesine ýetmeginiň esasynda dürli derejelerdäki ugurdaşlyklar (parallellikler) durýar. Sesleriň, sözleriň, söz düzümleriniň we sözlemleriň deň gurluşly ugurdaşlyklaryndan, barabarlyklaryndan şyg­ryň labzy, ondan hem manysy ýüze çykýar. Şygyr dil hadysasydyr. Dil derňewleri arkaly-da onuň düýp tebigaty — poeziýalyk, sungatlyk tebigaty aýan bolýar. Şeýle tebigatyň esasynda alymlar dürli derejelerdäki ugurdaşlyklar — iki tarapyň deňagramlylygy, barabarlygy ýatýar hasaplaýarlar. Hakykatdanam, şygryň gözelliginiň — çeperçiliginiň we labyzlylygynyň çeşmesi ses derejesinde başlanýan ugurdaş deňagramlylykdyr.

Geçmişiň syrly sahypalary

Gadymy Parfiýa döwleti taryhda uly yz galdyrypdyr. Gahryman Arkadagymyz «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» atly 1-nji kitabynda gadymy Parfiýa türkmen nesilşalygynyň uly imperiýa bolan Rim bilen bäsleşendigini belläp geçýär. Parfiýa türkmeniň buýsançly taryhyna öwrülmek bilen gadymy Hytaýyň «Taryhy ýyl ýazgylarynda» we «Han shu» eserinde hem aýratyn bellenip geçilýär. Hytaýyň gadymy han nesilşalygynyň üç patyşalyk döwründe hem Parfiýa barada ýatlanyp geçilýär (biziň eýýamymyzdan öňki 206 we miladynyň 265-nji ýyllary. Şu, Wei, U patyşalarynyň döwri). Parfiýa baradaky gymmatly maglumatlar Hytaýyň «Taryhy ýyl ýazgylary» we «Han shu» eserinde han nesilşalygynyň täze we soňky döwürlerinde hem beýan edilipdir. Bu bolsa gadymy Parfiýanyň taryhyny öwrenmekde gymmatly çeşme bolup hyzmat edýär. Parfiýa Ärsek tarapyndan esaslandyrylandan soň döwletiň ady hökmünde Hytaýyň «Taryhy ýyl ýazgylarynda» we «Han shu» eserlerinde «-An Xi» ieroglifler bilen ýazylypdyr. Bu bolsa Ärsegiň döwleti diýen düşünjäni beripdir. Aslynda hytaýlylaryň «-An ieroglifiniň «howpsuz» we -Xi ieroglifiniň bolsa «dynç» manysynda berilmegi hem diýseň täsindir. Diýmek Parfiýanyň şol döwürde dynç we howpsuz döwlet hökmünde häsiýetlendirilendigini aýtmaga mümkinçilik berýär. Şeýle-de şol döwürde söwda kerwenleriniň gatnaw ýoly bolan Amyderýanyň ady hytaý taryhy ýyl ýazgylarynda we «Han shu» eserinde «-Gui shui»,

Guýular bilen bagly adalgalar

Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe milli medeni we edebi mirasymyza aýratyn üns berilýär. 2022-nji ýylyň 11-nji fewralynda «Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy: Türkmenistany 2022—2052-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Milli Maksatnamasy» kabul edildi. Bu Maksatnamanyň esasy bölümleriniň biri «Milletiň ruhy we medeni gymmatlyklary» diýip atlandyrylyp, onda milli mirasymyzy öwrenmegiň esasy ugurlary kesgitlenilýär. Türkmen dili Garaşsyz Türkmenistanyň döwletliliginiň, türkmen milletiniň milliliginiň nyşanydyr. Onuň gözbaşy müňýyllyklara uzaýar. Gadymylygy ykrar edilen ene dilimiz ähli düşünjeleri aňlatmaga ukyply, sözlere we sözlemlere baý bolan esasy dil­leriň biridir. Baý taryhy bolan türkmen halky ençeme gymmatlyklary döredip, dünýä medeniýetine, dil bilimine uly goşant goşan halkdyr. Türkmen taryhyna ser salanyňda ata-babalarymyzyň durmuşynda kämil suwaryş desgasy bolan guýularyň ähmiýetiniň uly bolandygyna göz ýetirýärsiň.

Tikin işleriniň taryhy kökleri

Türkmeniň her bir milli sungatyna sarpasy uly bolan hormatly Prezidentimiz: «Türkmen zenany-jadyly el sungaty bilen bu günki gün dünýäni özüne aşyk edýändir» diýip, gelin-gyz­larymyzyň döredýän el işlerine ýokary baha berýär. Şeýle derejede bahalandyrylan el işlerinden, taryhy boýunça has gadymysy tikin işleridir. Munuň sebäbi adamzat ýaşaýyşynda egin-eşik edinmek ilkinji zerurýetlik bolupdyr. Bu zerurýetligi amal etmeklikde, zenanlaryň zähmeti aýratyn orun tutupdyr. Şoňa görä-de, tikin işi bilen meşgul­lanmak ähli halklaryň zenanlary üçin mahsus hasaplanylýar. Tikin işleriniň taryhy adamzat ýaşaýyşynyň ilkidurmuş döwründen gözbaş alýar. Muňa Türkmenistanyň günbatar sebitlerinde, dürli döwürlerde Uzboýuň daş asyr medeniýeti bilen bagly Çyryşly, Aktam duralgalarynda, Garateňir, Ýaňgaja, Gaýly ýadygärliginde, Uly Balkanda Jebel, Damdam çeşme I-II gowaklarda geçirilen gazuw-barlag işleriniň netijesinde ýüze çykarylan süňkden, agaçdan, sürtülip inçeldilen daşdan ýasalan bizleriň, iňňeleriň tapylandygy barada, belli arheolog Hemra Ýusubowyň 1986-njy ýylda çykan, «Древности Узбоя» atly kitabyndaky şeýle hem beýleki birnäçe, taryhy çeşmelerdäki maglumatlar şaýatlyk edýär.

Rowaýatlar ummany

Nowaýynyň Jamydan pata alşy Halk içinde Alyşir Nowaýynyň öz halypasy bilen ilkinji duşuşygy we ondan pata alşy barada şeýle rowaýat aýdylyp gelinýär:

Mirasgäriň ýandepderçesinden

Kyrk gulanyň içinde agsagy bildirmez. * * *

Hakydadaky ýatlamalar

Men nowjuwan ýaşlygymyň joş urýan döwründe Seýitnazar Seýdi adyndaky Türkmen döwlet mugallymçylyk institutynda okadym. Okuwymyň gapdalyndan welaýat gazetinde işledim. Bu ýer ylym öýüm hökmünde meniň üçin juda mukaddes. Lebabyň kalby nurana adamlaryndan gören ýagşylyklarym ömür-ömür ýadymdan çykmaz. Bu ýerde men başyňa deň görülýän dostlary, beýik halypalary tapdym. Her gezek Rehmet Seýidowyň «Eý, Lebap, janym, Lebap, Sen diýip bagrym kebap» diýen setirlerini okanymda, onuň owazyna meniň kalbymyň sedasy hem goşulyp gidýän ýaly bolýar. Ikimize boýladardan tereňdir

Halypalaryň ýoly nusgadyr

Ol wagtlar men Sakar etrabynyň 3-nji orta mekdebiniň (häzirki Saýat etrabynyň 25-nji orta mekdebi) 10-njy synpynda okaýardym. 1982-nji ýylyň fewral aýynyň ahyr­larynda Aşgabat şäherinde oba habarçylarynyň 3 günlük respublikan maslahaty geçirildi. Oňa gatnaşmak maňa hem nesip etdi. Maslahatyň birinji gününde maslahata gatnaşyjylar iş tejribeleri boýunça özara pikir alyşdylar. Çäräniň guramaçylary şol günüň ertesi Türkmenistanyň halk ýazyjysy Kerim Gurbannepesow bilen duşuşyk boljakdygyny habar berdiler. Şol gije men ertire sabyrsyzlyk bilen garaşyp geçirdim. Uzak garaşylan pursat gelip ýetdi. Şahyr biziň bilen mähirli salamlaşyp, özüne niýetlenen ýere geçip otyrdy. Alypbaryjy uly hormat bilen şahyra söz berdi. Ol ýaşlyk ýyllary, goşgy ýazmaga eden ilkinji synanyşygy, il içinde söýlüp okalýan «Ýaşlyk dramasyny» döredişi, geljekki iş-aladalary hakda täsirli gürrüň berdi. Soňra goşgularyny okap berdi. Şahyr her bir goşgusyny okap bolandan soň zalyň içi şowhunly el çarpyşmalardan dolýardy. Soň tomaşaçylar oňa sowallar bilen ýüzlendiler. Şahyr döreden ilkinji goşgusy barada, daşary ýurtlarda neşir edilen kitaplary hakynda, başga-da birnäçe sowallara jogap berdi. Menem çekinjeňlik bilen: