HABARLAR

Gözellik dünýäsini eçilýän gudrat

Türkmen tebigaty! Sende täsin bir gudrat, gaýtalanmajak gözellik bar. Tutuş adamzat dünýäsi seniň keramatyňa, ajaýyplygyňa haýran. Asmandan inýän ýagyş-ýagmyrlaryň ekinleriň ýakyn hemaýatçysy bolsa, ýerden önýän naz-nygmatlaryň ynsanlaryň göwün hoşy. Gül gujagyňda bitýän her bir kiçijik ösümligiň hem ynsanlara şypa berýär. Türkmen tebigaty! Ynsan seniň bilen sözleşip, içki dünýäsini, syrlaryny paýlaşyp bilýär. Sende bolup geçýän her bir hereketi, alamaty mähribanlyk bilen synlap, kabul edýär. Çünki gözel tebigatymyz özüniň juda owadan keşbi, dürli röwüşdäki hereketleri bilen ynsan ýüregine gözellik çaýýar, ol beýikligi, giňligi bilen özüne bendi edýän täsinlikdir. Bu mukaddeslikler bimöçberdir, soňsuzdyr, tükeniksizdir.

Ynsanlara ylham hem melhem berýän gözellik

Türkmen tebigatynyň ajaýyplyklary — gözelligiň gözlegindäki göwünleriň ylhamy, müň bir derdiň melhemi. Göreniň gözlerini özüne kökerdýän tebigatymyzyň görküne görk goşýan ösümlikleriň birnäçesiniň dermanlyk häsiýete eýe bolmagy «Türkmen topragy — Allanyň nazar salan topragy» diýilmeginiň sebäbini delillendirýär. Hut şoňa görä-de, ynsanlaryň ylham hem melhem çeşmesi bolan türkmen tebigatynyň gözelligini aýawly saklamak, ony geljek nesillerimize ýetirmek, şeýle-de ösümlikleriň dermanlyk häsiýetini açyp görkezmek Gahryman Arkadagymyzyň, Arkadagly Serdarymyzyň alyp barýan döwlet syýasatynyň esasy ugurlarynyň biridir. Hemmämize mälim bolşy ýaly, umumadamzadyň abadan durmuşyny üpjün etmegiň möhüm şerti bolan ekologiýa meseleleri, daşky gurşawy ýaramaz täsirlerden goramak bu gün tutuş dünýäde möhüm meseleleriň birine öwrüldi. Şoňa laýyklykda hem, Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistan döwletimizde BMG-niň tebigaty goramak baradaky esasy konwensiýalary tassyklanylyp, BMG-niň Ösüş maksatnamasy, BMG-niň Daşky gurşaw boýunça maksatnamasy, Dünýäniň Ekologiýa Gaznasy hem-de beýleki abraýly halkara düzümleri bilen bilelikde milli we sebit derejelerinde ekologiýa maksatnamalarynyň we taslamalarynyň köp sanlysy amala aşyrylýar.

Balahana

ýa-da dagyň ýokarsyndaky dagjagaz Biziň welaýatymyz arheologik we taryhy ýadygärliklere örän baýdyr. Uly Balkan dagynda, Köýtendagda we Köpetdagda adamlaryň daş eýýamynda ýaşan gowaklarynyň birnäçesiniň tapylmagy türkmenleriň has gadymy halkdygyny tassyklaýar. Russiýaly alym L.B.Wisnýaskiý «Türkmenistanda daş asyryna degişli ýadygärlikler» diýen ylmy işinde: «Magdanly — Köýtendag sebitlerinde daş asyryna degişli tapyndylar 1984-nji ýylda tapyldy. Bu ýerde gadymy tapyndylaryň mesgeni — Magdanly şäheriniň ýanyndaky Balahana we Köýtendagdaky Bulakdere hem Haşymoýuk gowagydyr» diýip ýazýar. Bu ýerdäki tapyndylaryň arheologik ýaşy mustar döwri bilen baglanyşdyrylýar, ýöne olaryň geologik ýaşy heniz doly anyklanylmandyr. Tapyndylaryň arasynda pyşdyl şekilli we ýassy daş gurallary, şeýle hem ikinji gezek işlenilen gurallaryň ençemesi bar. Bu daş gurallaryň käbiri etrabyň merkezindäki taryhy we ülkäni öwreniş muzeýinde saklanylýar.

Tebigatyň gözelligi — ylham çeşmämiz

Amyderýa döwlet tebigy goraghanasynda ylmy-barlag işleri çuňlaşdyrylyp alnyp barylýar. Goraghananyň ösümlik we haýwanat dünýäsini baýlaşdyrmak hem-de goramak işleri yzygiderli dowam etdirilýär. Ýabany haýwanlary, şol sanda tokaý sugunyny ylmy taýdan öwrenmek, olaryň baş sanyny artdyrmak boýunça işlere hem uly üns berilýär. Biz goraghananyň ylmy bölüminiň başlygy Ahmetjan Sadykow bilen guran söhbetdeşligimizde oňa birnäçe sowallar bilen ýüz tutduk. — Goraghanaňyzyň çäklerinde ýaşaýan Amyderýa sülgüni barada gürrüň beräýseňiz?

Hoz agajy

Hoz agajy boýy 20-25 metre çenli ýetýän, bir ýa-da köp sütüni emele getirýän agaçdyr. Bu agaçlar deňiz derejesinden 900-1500 metr belentlikde ösýärler. Gülleri ýeliň kömegi bilen tozanlanýar. Hozuň miweleri ululygy, şekili, tagamy, gabygynyň galyňlygy, maňzynyň bollugy bilen biri-birinden tapawutlanýarlar. Hoz agajy çüýrüntgä baý, ýumşak, çygly topraklarda bitýär. 4 metr çuňluklara çenli aralaşýan we 20 metre deňiç gapdallygyna ösýän köküniň hasabyna bu agaç guraksy döwürleri kynçylyksyz geçirýär. Köýtendagyň daglyk obalarynda halk lukmançylygynda hoz agajynyň bişmedik miweleri we ondan alnan dermanlyk şire gyzylödegiň geçmez keselinde ulanylýar. Mundan başga-da hozuň içindäki perdejikleri we maňzy süýt bilen garylyp, aýratyn içgi taýýarlanylýar. Hozuň maňzy azyklyk üçin ter we guradylan görnüşlerinde peýdalanylýar.

Türkmen selmelegi

Ýurdumyzyň tebigat dünýäsi özboluşlydyr. Günorta-Günbatar Köpetdag ösümliklere örän baýdyr. Olaryň biri-de türkmen selmelegidir. Bu ösümligiň dünýäde bäş görnüşi bolup, ýurdumyzda bir görnüşi duş gelýär. Türkmen selmelegi dag derman ösümligi bolup, ol toýunly, oňat çyglaşan mele topraklarda, çagylly we daşly günorta eňňitlerde, agaçdyr gyrymsy agaçlaryň arasynda, garatikenleriň jeňňelliklerinde ösüp boý almagy halaýar. Boýy 20-40 santimetre çenli ýetýär. 

Etrekde zeýtun bar...

Her gezek baýdagymyzdaky ajaýyp haly göllerimiziň aşagyndaky, BMG-niň nyşanyndan alnan zeýtun ýaprakly şahajyklary synlanymda, bu ösümligiň öz mukaddes topragymyzda-da bitýändigi baradaky buýsançly duýgulara berilýärin. «Türkmen sowet ensiklopediýasynyň» 3-nji jildinde zeýtun bilen bagly birgiden maglumat berlipdir. Aslynda, ylmy çeşmelerde zeýtunlar maşgalasy iki ülüşlilere degişli bolup, agaç hem-de gyrymsy agaç şekilli ösümlikler hökmünde häsiýetlendirilýär. Ýaprakýanlary ýönekeý ýa-da ýelek şekilli çylşyrymly bolup, garşylykly ýa-da gezekleýin ýerleşýärler. Gülokarasy örän maýda we dört dişli. Gültäji bitewi we dört dişli, käbiriniň gülýany (gülokarasy we gültäji) bolmaýar. Tyçinkasy iki miwesi şänikli, iýmiş şekilli, gozajyk görnüşinde bolýar. Zeýtunlar maşgalasynyň 30 urugy, 600 görnüşi bolup, Türkmenistanda bu maşgalanyň 7 urugyna degişli 11 görnüşi ýaýrandyr. Miwesinden zeýtun ýagy alynýar. Bişmedik şäniginiň gabygynda 5 göterime, maňzynda 12 göterime çenli ýag bolýar. Hemişe gök öwsüp oturan agaç bolup, beýikligi 4 — 12 metre ýetýär. Zeýtunyň güljagazlary owunjak, agymtyl, miwesi etlek we şänikli bolýar. Her düýbi möwsümde 20 — 40 kilogram hasyl berýär. Zeýtun Afrikada, Ýaponiýada we başga-da birnäçe ýurtl

Serhet çäkleriniň täsinlikleri

Sahawatly türkmen topragynyň asty hem hazyna, üsti hem. Diýarymyza syýahat etseň, ata-babalarymyzdan miras galan, at-owazasy dünýä ýaýran taryhy ýadygärliklere, görlüp-eşidilmedik täsinliklere, çeşmelere, seýrek duş gelýän janly-jandarlara, ösümliklere, daglara siňip giden şekillere gabat gelýärsiň. Olar hakynda taryhçylarymyzdan, ýerli ýaşaýjylardan täsin maglumatlary, rowaýatlary, hekaýatlary eşidip, şu mukaddes toprakda ýaşaýandygymyza buýsanýarys. Halkymyzyň şöhratly geçmişinden söz açýan şol täsin ýerler hakynda gyzykly maglumatlary toplap, ildeşlerimize ýetirmegi makul bildik. Aýdere

Altyn güýz we täsin tebigat

Ynsanyň ýaradylyşy örän täsin. Gözi gara düşüp ugrandan küýsegi owadanlyk hem-de gözellik bolýar. Şolar ynsanyň kalbyna diňe joşgun bermän, eýsem, ýaşaýyş-durmuşyna öz täsirini ýetirýän bolmaly. Köp adamlar güýz paslyny ýylyň iň owadan döwri hasaplaýarlar. Bu pasylda ýapraklar saralýar we gyzyl görnüşe geçýär. Ýagyş ýagýar. Bu owadan hem ajaýyp görnüş adamy täsin duýgular dünýäsine alyp gidýär. Amyderýanyň iki ýakasyna syn etseň, güýzüň gelenini görmek bolýar.

Türkmenistan — bagy-bossan

GÜÝZKI BAG EKMEK MÖWSÜMINE TAÝÝARLANYLÝAR Welaýat Tokaý hojalygynyň işgärleri ýurdumyzy bagy-bossanlyga öwürmek işine özleriniň mynasyp goşantlaryny goşýarlar. Kärhanada miweli, saýaly, pürli agaçlaryň, üzümiň, tuduň, bezeg gülleriniň onlarça görnüşini köpeltmek işi alnyp barylýar. Tokaý hojalygynyň işgärleri agaç nahallaryny oturtmagyň her ýyldaky ýazky we güýzki möwsümine köp mukdarda agaç nahallaryny ýetişdirip, edara-kärhanalara, daýhan birleşiklerine, şahsy hojalyklara ugradýarlar.