HABARLAR

Läbik wulkanlary

Wulkanlar tebigatyň täsin hadysalarynyň biridir. Olaryň güýçli partlamasy gadymy döwürlerden bäri adamlaryň ünsüni özüne çekipdir. Ylmyň we tehnikanyň döremegi bilen adamlar olaryň syrlaryny açmagy öwrenýärler. Wulkanlar geologlara peýdaly mineral daşlaryň onlarçasynyň, hatda ýüzlerçesiniň gelip çykyşynyň syrlaryny açmak üçin açar bolup hyzmat edýär. Türkmenistanda hem nebit we gaz ýataklary bilen baglanyşykly bolan läbik wulkanlary bar. Olar täsin tebigy hadysa bolup, özboluşly geologik emele gelmelerdir. Olar, köplenç, suw we nebit bilen garyşan, yzygiderli ýa-da wagtal-wagtal ýerden atylyp çykýan läbik we gazyň garyndysydyr. Şeýle wulkanlary we olaryň galyndysyny öwrenmegiň uly ähmiýeti bardyr: olar nebitgazly ýerleriň çuňluklarynyň gurluşyny öwrenmäge ýardam berýär we şonuň bilen baglylykda nebitiň, gazyň gözlegleri üçin sarp edijiligi ep-esli azaldýar. Läbik wulkanlary Türkmenistanyň günbatarynda, Hazar deňziniň gündogar kenar ýakalarynda ýerleşýär. Gelip çykyşy boýunça bu wulkanlar aşaky we orta antropogen döwrüne (1,8 mln ýyl mundan ozal), käbirleri golosene (100 müň ýyl mundan ozal) degişlidir. Häzirki wagtda bu wulkanlar tebigy geologik ýadygärlikler hasaplanylýar.

Howa maglumaty

Türkmenistanyň Oba hojalyk we daşky gurşawy goramak ministrliginiň Gidrometeorologiýa baradaky gullugynyň ýurdumyzda şu hepdäniň dowamynda boljak howanyň ýagdaýy barada berýän maglumaty Balkan welaýatynda: üýtgäp durýan bulutly howa bolup, hepdäniň birinji ýarymynda az-kem ýagyş ýagar, ýyldyrym çakmagy mümkin. Demirgazyk-günbatardan demirgazyk-gündogara ugruny üýtgedýän, tizligi sekuntda 8 — 13 metrden 11 — 16 metre ýetýän şemal öwser. Howa gijelerine +21... +26 gradusdan +24... +29 gradus aralygynda maýyl, gündizlerine +34...+39 gradus yssy, welaýatyň kenarýaka etraplarynda +29... +34 gradus maýyl bolar.

Belki, gulakda galsyn!

(Çümmüklenip çöplenen setirler) «Dünýä derejeli döwlet işgäri» adyny alan syýasatçy, Singapuryň öňki Premýer-ministri Li Kuan Ýuw «Geljekki dünýä meniň garaýşym» atly kitabynda howanyň üýtgemegi bilen bagly meseleler barada belläp geçýär.

Garabogazköl aýlagy — «altynly mekan»

Türkmenistanda täsinligi bilen haýran galdyrýan tebigy künjekleriň biri-de Garabogazköl aýlagydyr. Ol Hazar deňziniň «goňşusydyr», çägeli zolak ony deňizden bölüp aýyrýar. Garabogaz köli Hazaryň suwy bilen suwlulanýar. Deňiz her ýylda oňa 8 — 10, suwunyň köpelen wagtynda bolsa 25 kub kilometre çenli suw «berýär». Aýlag deňizden aşakda ýerleşýär, şol sebäpli-de takmynan dört metr beýiklikden ýokary tizlik bilen şaglap inýän suw güwwüldäp ses edýär. Iň täsin ýeri-de: şonça köp suwuň nirä gidýändigi belli däl. Aýlaga giren gämiler hem ýitirim bolýar eken. Doýdumy-doldumy ýok, üstesine gämileri hem «ýuwdup» ýatan bu ýer adamlarda gorky döredipdir, onuň «Garabogaz» ady-da hut şunuň bilen bagly döräpdir hasap edilýär. Ýerli ilat Hazaryň suwy Garabogazdaky düýpsüz girdap arkaly Aral deňzine goşulýar diýip ynanypdyr. Soňky barlaglar munuň beýle däldigini aýan edýär. ХVIII asyryň başlarynda Garabogazköl aýlagy ylmy taýdan öwrenilip başlanýar. 1715-nji ýylda knýaz Aleksandr Bekowiç-Çerkasskiý ilkinji bolup ýelkenli gämilerde bogazyň üsti bilen aýlaga girip, barlag işlerini geçiripdir. Ol Pýotr I buýrugy esasynda Hazaryň şu böleginiň we aýlagyň ilkinji takyk geografik kartasyny düzen adamdyr.

Bathyzyň pisseleri ýetişdi

«Bathyz» döwlet tebigy goraghanasynyň çägindäki uzaklara uzap gidýän pisse tokaýlygy tebigat gözelligine özboluşly görk berýär. Şu günler goraghananyň we Serhetabat tokaý hojalygynyň işgärleri pisse hasylyny ýygnamaga taýýarlanýarlar. Ýygym işi wagtlaýyn şertnama esasynda ýerli ýaşaýjylardan düzülen toparlar tarapyndan alnyp barylýar. Goraghananyň işgärleri ýygymçylar üçin wagtlaýyn düşelgeleri taýýarlaýarlar. Goraghanada geçirilen uzak möhletli synag-barlag işlerinden soň, alymlar ýygym döwründe haýwanlaryň pisse tokaýlygyndan çekilýändigine göz ýetiripdirler. Bathyzyň jandarlary haýwana mahsus hüşgärlik bilen adamlaryň bar ýerinden bukulýarlar. Ýygymdan soňra olar ýuwaş-ýuwaşdan pisse tokaýlygyna gelip, ýere gaçan pisseler bilen iýmitlenýärler. Güýz aýlary keýikdir oklukirpileriň, syrtlanlaryň pisse çöpläp ýörendigine gabat gelmek bolýar.

«Sumbaryň narynyň» döreýşi

Gözel tebigatymyzyň bize eçilen peşgeşini şahyrlar ýiti galamy bilen goşga geçirseler, sazandalar ajaýyp saz döredýärler. Ine, şeýle ynsanlaryň biri, Türkmenistanyň halk bagşysy, mugallym hem alym Döwletgeldi Ökdirowdyr. Biz onuň döreden «Sumbaryň nary» atly aýdymynyň döreýiş taryhyny size ýetirmegi makul bildik. Döwletgeldi Ökdirow Türkmenistanyň şol wagtky Ylymlar akademiýasynyň Dil we edebiýat institutynyň aspiranty bolan döwründe bir aýlyk möhlet bilen Tejen etrabyna pagta ýygymyna äkidýärler. Olaryň arasynda şahyr Meretguly Garryýew hem bar eken.

Asyrlaryň arçalary

Tebigy baýlyklarymyzyň arasynda ösümlik dünýäsi özboluşlylygy we görnüş dürlüligi bilen hem tapawutlanýar. Türkmenistanyň çäginde ösümlikleriň 7064 görnüşine gabat gelmek bolýar. Ýurdumyzyň bu gymmatly genofonduny ylmy tarapdan öwrenmek, gorap saklamak we dikeltmek uly ähmiýete eýedir. Şonuň üçin dürli görnüşli daragtlary ekip, ýurdumyzy bagy-bossanlyga öwürmek baradaky ata-babalarymyzdan gelýän parasatly pähimler halkymyzyň esasy durmuş ýörelgelerine öwrüldi. «Adam eli — gyzyl gül» diýlişi ýaly, ýurdumyzyň şäherdir obalary gülzarlyga öwrülýär. Köpetdagyň dag eteklerinde agaçlaryň dürli görnüşi ekilip, uly tokaý zolaklary döredilýär. Dag ekoulgamynyň esasy tokaý emele getiriji agajy arça agajydyr. Diýarymyzda arçanyň iki görnüşi, ýagny Köýtendagda zerewşan arçasy we Köpetdagda, Uly Balkan daglarynda türkmen arçasy ösýär. Arça agaçlary daşky gurşawyň sazlaşygyny döredýär. Türkmen tebigatynda ýaşy 600 ýyldan geçen «gojaman arçalar» köp gabat gelýär. Bu agaçlaryň beýikligi 18 — 20 m çenli ýetýär. Arçalaryň köp ýyl ýaşap, guran düýpleri-de tebigata üýtgeşik görnüş berip, täsin görünýär. Uzak ýaşap, ösüşden galan arçalyklaryň käbir guran sütünleri topragy ýassanyp ýatan ýalydyr weli, gapdal şahalarynyň ös

Dünýäniň täsin agajy

Banýan — bu fikus agaçlarynyň ösüşiniň netijesinde kemala gelýän agaç bolup, olar köküni goldamak üçin goşmaça şahalary döredýär. Fikus agaçlarynyň köklerine görä, goldaw beriji şahalaryň («howa kökleri») sany 10-dan 100-e çenli ýetip bilýär. Şeýlelikde, fikuslar, wagtyň geçmegi bilen, banýanlara öwrülýär. Häzirki wagtda dünýäniň iň iri banýanlarynyň arasynda Kalkutta botanika bagyndaky agaç has-da tapawutlanýar. Onuň şahalary şeýle bir köpelipdir welin, agajyň daşyndan aýlanmak üçin azyndan 10 minut gerek bolýar. Fikuslaryň banýanlara öwrülýändigini belläp geçdik. Bu agaçlaryň arasynda bengal fikuslary has-da tapawutlanýar. Onuň goldaw berýän «howa kökleri» toprakdan däl-de, agajyň dürli ýerlerindäki şahalardan ösüp çykýandyr. Bu «howa kökleri» aşaklygyna ösýär we ýere ýetenden soňra, kök urup, ösüp çykan şahasyna direg hökmünde hyzmat edýär. Sany ýüzlerçä ýetýän şeýle şahalaryň ählisi esasy kök bilen arabaglanyşykly bolup, äpet bitewi synany emele getirýär. Häzir banýana öwrülýän fikuslar medenileşdirilip, öý şertlerinde çäkli aragatnaşykda hem ýetişdirilip başlanyldy. Emma giňişlik meýdanda ekilen banýanlaryň uly göwrüme eýe bolmagy ähtimaldyr. Banýanlar Hindistanda keramatly hasaplanylýar.

Tebigaty goramagyň konstitusion ýörelgeleri

«Halkyň Arkadagly zamanasy» ýylynda ýurdumyzda daşky gurşawy goramak, tebigy baýlyklardan rejeli peýdalanmak, suwy tygşytly ulanmak, zeý we akaba suwlaryny gaýtadan işlemek, çölleşmäniň öňüni almak, bag nahallaryny ekmek Garaşsyz, hemişelik Bitarap döwletimizde ekologiýa syýasatynyň iň uly hem ileri tutulýan ugurlarynyň biridir. Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň 14-nji maddasyna laýyklykda: «Ýer we ýerasty baýlyklar, suwlar, ösümlik we haýwanat dünýäsi, şeýle hem beýleki tebigy baýlyklar Türkmenistanyň umumymilli baýlygy bolup durýar, döwlet tarapyndan goralýar we rejeli peýdalanylmaga degişlidir» diýlip bellenilýär. Döwletimiziň daşky gurşawy goramak, bioköpdürlüligi dikeltmek boýunça döwlet syýasatynyň hukuk esaslaryny pugtalandyrmak, howanyň üýtgemeginiň öňüni almak we onuň täsirini azaltmak boýunça «Tebigaty goramak hakynda», «Ösümlik dünýäsi hakynda», «Haýwanat dünýäsi hakynda», «Ekologiýa seljermesi hakynda», «Aýratyn goralýan tebigy ýerler hakynda», «Ýerasty baýlyklar hakynda», «Ozon gatlagyny goramak hakynda», «Ekologiýa maglumaty hakynda», «Ekologiýa auditi hakynda», «Agyz suwy hakynda» Türkmenistanyň Kanunlarynyň, Tokaý, Ýer, Suw we Howa kodeksleriniň kämilleşdirilmeginden, olara üýtgetme we goşmaçalaryň girizilmeginden ugur alnyp, 202

Göýül

Garagum sähralyklarynda ösýän ösümlikler özüniň owadanlygy, täsin yslary, ýüregiňi joşduryjy görnüşleri, iň esasysy-da, dermanlyk häsiýetleri bilen adam saglygyny bejermekde uly ähmiýete eýedir. Şolaryň biri-de göýüldir. Bu derman ösümliginiň dünýäde, takmynan, 250 görnüşi bolup, Türkmenistanda onuň 1 görnüşine duş gelmek bolýar. Göýül — bu göýüller maşgalasyna degişli, boýy 10 — 150 santimetre ýetýän köpýyllyk ösümlikdir. Diýarymyzda ösümligi «göwül», «gyrmyzy goza» hem-de «tilkigarpyzy» diýip atlandyrýarlar. Osümligiň agaçlaşan esasy baldagyndan dürli tarapa şahalar ýaýraýar, olaryň uzynlygy 2 metre barabardyr. Göýül tegelek ýaprakly, solak-gülgüne reňkli güljagazly ösümlik bolup, onuň kök ulgamy güýçli ösendir. Ösümligiň tapawutly aýratynlyklarynyň biri-de onuň gurak hem ýowuz şertlere uýgunlaşyp, ýarym çöllüklerde, ýollaryň gyralarynda, daşlaryň arasynda baldaklarynyň ýaşyl öwsüp oturmagy, güllemegi hem-de miwe getirmegidir.