HABARLAR

Il bähbitli ýörelge

Tebigaty goramak, bag ekmek meselesi halkymyzyň arasynda ata-babalarymyzdan galan asylly ýörelgeleriň biridir. Türkmenlerde tebigaty goramaga, onuň haýwanat we ösümlik dünýäsine aýawly çemeleşmäge aýratyn ähmiýet berlendigine gadymy döwrüň edebi çeşmeleri şaýatlyk edýär. Türkmen edebiýatynda haýwanat we ösümlik dünýäsine eserdeň seretmegi, olary öwrenmegi, tebigat bilen mährem gatnaşykda bolmagy ündeýän, edep-terbiýä ýugrulan gymmatly rowaýatlardyr hekaýatlar, ertekiler hem köp. Awa gitjek awçynyň haýwanlaryň köpeliş möwsümleri barada ýeterlik düşünjesi bolandan soňra pata alyp, awa çykmak baradaky mukaddes däbiň bolmagy, şol däpleri awçylaryň berjaý etmekleri bellenmäge mynasypdyr. Agaç ýakyp, kömür edýän kömürçiler hem onuň üçin haýsy agajy saýlamalydygy we haçan kömür etmek işini amala aşyranyňda tebigata uly zyýan ýetirmän edip bolýandygy baradaky maglumatlara eýe bolanlaryndan soň pata alyp, işe girişipdirler.

«Hazar» goraghanasy — halkyň baýlygy

«Hazar» döwlet tebigy goraghanasy türkmen tebigatynyň gözellige baý künjekleriniň biri. Onuň taryhy, ösümlik we haýwanat dünýäsi islendik adam üçin gyzykly. «Hazar» döwlet tebigy goraghanasynyň ylmy bölüminiň ýolbaşçysy Sähetmyrat Mämmedow bilen söhbedimiz tiz gyzyşyp gitdi. Her bir sözüni, aýtjak bolýan pikirini sadalyk bilen, anyk deliller arkaly düşündirip, ony ylmy nukdaýnazardan teswirlemegi, onuň goraghananyň işinden baý tejribe toplandygyndan we kenarýaka tebigy gözellikleri özünde jemleýän goraghananyň haýwanat we ösümlikler dünýäsi baradaky ylmy maglumatlardan doly baş çykarýandygyndan habar berýärdi. Ol elindäki ýandepderçesine birlaý göz gezdirip: — «Hazar» döwlet tebigy goraghanasy özüniň gözbaşyny geçen asyryň otuzynjy ýyllaryndan alyp gaýdýar. Has takygy, şol ýyllar Orta Aziýa zooweterinar institutynyň professory M.K.Laptewiň ýolbaşçylygynda guralan ekspedisiýanyň ylmy maglumatlaryna esaslanyp, 1932-nji ýylda Esenguly guşlar goraghanasy döredilýär. 1933-nji ýylda bu goraghana Bütinsoýuz guşlar goraghanasy diýlip atlandyrylýar. 1968-nji ýylda bolsa, Krasnowodsk döwlet goraghanasy diýlip bellenilýär.

Bagyny gülzara öwren zenan

Gül. Tebigatyň döreden gözellikleriniň iň mugjyzawy nusgasy bolan gülüň keşbinde ynsan ruhuna täsir edýän bir ylahy gözelligiň bardygy hak. Adamzat durmuşynda gülüň özüne mahsus ornunyň bardygy hem hak. Çünki gül adamyň adama bolan mähir-muhabbetini beýan edýän serişde hökmünde hemişe ulanylýar, gül bilen köňüller awlanylýar, ýagny gül yşkyň, söýginiň nyşany hökmünde aşykdan magşuga sowgat edilýär. Şonuň üçin hem gül iň ezizlenýän zatlaryň biridir. Şeýle-de, gül ähli gowulyklaryň tymsaly hökmünde dilimizde häli-şindi ulanylýar. Bir gowy zat barasynda aýdylanda «gül ýaly», «gülläp ösýär» diýilýär. Gülüň şeýle ezizlenýäni üçin aýal-gyzlaryň adyna gül bilen baglanyşykly Gülnar, Güljemal, Gülruh ýaly atlar dakylýar. Gülüň muşdaklary ony ezizläp, ösdürip ýetişdirmek bilen, ondan ruhy lezzet alýarlar, bu ruhy lezzeti gülüň hyrydarlary bilen paýlaşýarlar.

Geljege gönükdirilen işler

Ýurdumyzyň tebigatynyň ösümlik we haýwanat dünýäsi örän baýdyr hem-de gaýtalanmajak derejede owadandyr. Şol gymmatly baýlygy ygtybarly gorap saklamak, köpeltmek we asyl görnüşinde geljekki nesillere ýetirmek ugrunda köptaraply işler alnyp barylýar. Bu wajyp meselä Amyderýa döwlet tebigy goraghanasynyň işgärleri hem ýokary ruhubelentlik we yhlaslylyk bilen gatnaşýarlar. Alnyp barylýan işler barada goraghananyň ylym bölüminiň başlygy Ahmetjan SADYKOW şeýle gürrüň berýär: ― Mele suwly Jeýhun derýamyzyň goşa kenary behişde çalym edýär. Tutýan umumy meýdany 48,3 müň gektardan hem gowrak bolan goraghanamyzyň çägine derýanyň orta akymyndaky tokaýlyk ýerler bilen birlikde Gyzylgum çölüniň 32 müň gektardan gowrak bölegi girýär. Görnüşi ýaly, biziň goraghanamyz ata Watanymyzyň ajaýyp tebigatynyň kiçeldilen bir görnüşine çalym edýär. Onda mesgen tutan köpsanly haýwanlary we ösümlikleri goramak we ylmy esasda öwrenmek işleri ýylyň bütin dowamynda yzygiderli alnyp barylýar. Hünärmenleriň synçy nazarlaryndan bu gurşawda bolup geçýän tebigy özgerişlikleriň ýekejesi-de sypmaýar we olar dessine bellige alynýar. Berjaý edilýän işler bolsa ýylyň her çärýeginiň jemi boýunça taýýarlanylýan hasabatlara girizilýär we degişli guramalara berilýär. Üstümizdäki

Geçi derisi

Biziň bu wakamyz 1984-nji ýylda 80 ýaşynyň içinde dünýäsini täzelän, ömrüniň esasy bölegini Tagtabazar etrabynyň Pendi ýaýlasynda mal yzynda geçiren, ilki çopan, soňra bolsa ferma müdiri bolup zähmet çeken, Mary etrabynyň Akybaý geňeşliginde doglan Paýtak Ýanykowyň il-günümiziň saglygyny dikeltmekde eden işleri bilen baglanyşykly. Şu ýylyň aprel aýynda gyzykly maglumatlar bilen il--günümizi begendirip durýan, ýurdumyzda uly meşhurlyga eýe bolan “Maru — şahu jahan” welaýat gazetimiziň muşdaklarynyň biri maňa jaň edip, 70 ýaşdan geçen kakasynyň beren gyzykly, täsin hem-de durmuşda ulanaýmaly bir wakasyny gürrüň berdi.

Çakyryk

Asty, üsti hazyna Garagum çölümizde çakyryk guşy ýaşaýar. Alajatogan diýip bir guş bardyr, serçeden kiçiräk, uçup-ylgap siňek, çybyn-çirkeý, ary ýaly mör-möjekleri çöpläp ýörendir. Guýrugy uzynja çalymtyk, kellesi gara, ganaty keseligine ak çyzykly guşjagaz. Şoňa meňzeş çakyrygyň täsin ýeri çopan goşunyň töwereginde beýik sazakdyr-gandymyň, çerkezdir-sözeniň düýbünde gatyrak ýerden çukur gazyp höwürtgeleýär. Adamy penalap ýaşaýanynyň sebäbi ýumurtgasydyr gyzyletenelerine ýylanam, zemzenem, gyrgydyr çaýçaňňalam, syçançydyr göwenegem hyrydar. Çopanyň töweregine ýaňky ady agzalanlar gelip bilmeýär. Geläýse-de, çopanyň gazabyna duçar bolýar. Çakyrygam öz gezeginde çopanyň ýagşylygyny gaýtarmak üçin, gündiz ýatyp gijelerine sakyrtga, möý-içýan, adrak-ataýry, çekirtge ýaly zatlary iýip çopany goraýar. Eger, ary ketegi duş gelse çakyryk hezil edip ukuda ýatan arylary çöpleýär. Gyzyl arynyň ketegini iş edinip köwläp-köwläp alýar. Çölde duýdansyz öňüňizden aýagy, çüňki uzynja, gözüniň daşy gara-ak halkaly, arkasy, ganaty, döşi çäge pisint melewşe-saryrak guş çyksa, tanap goýuň, çakyrykdyr. Çölde, daňdan ilki bilen torgaý saýraýar. Şol wagt çakyryk çopan goşunyň töweregindäki suwdan ganar, ganatyny çagalaryna saýa edip uka gider-

Pomidor

Adam bedeni üçin iňňän ýokumly hasaplanylýan pomidoryň watany Meksikadyr. Biziň eýýamymyzdan 500 ýyl öň meksikalylar pomidoryň dürli görnüşini ösdürip ýetişdirip, öz gündelik iýmitlerinde ulanypdyrlar. Pomidoryň dünýäniň dürli ýurtlaryna ýaýraýyş taryhy ýeralmanyňka meňzeş. Ýagny, pomidor hem ilkibada howlularda, seýilgählerde diňe owadanlyk üçin ekilipdir. Diňe XIX asyryň ortalarynda ony iýmit hökmünde ulanyp başlapdyrlar. Pomidory terligine, gaýnadylan, gowrulan, buglanylan, duzlanylan, kakadylan görnüşinde iýmite goşýarlar hem-de dürli işdäaçarlary taýýarlaýarlar. Pomidoryň miwesiniň düzüminde 2,1-6,5 göterim şeker, fruktoza, rabinoza, saharoza, organiki turşular, pektin maddalary, purin esaslary, ýod, ftor, demir, fosfor, mis, sink ýaly ýokumlar bar.

Guşlar dünýäsi

Baýguşlar Baýguşlaryň köp görnüşleri gijesine aw etmäge uýgunlaşandyr. Olaryň gözleri örän uly bolýar. Bu olaryň gowy görýändigini aňlatmaýar. Baýguşlar daşky görnüşleri boýunça tapawutlanýar. Gözleri hereketsiz, diňe göni seredýär. Şol sebäpli başga ýere seretmek üçin olar kellesini öwürmeli bolýarlar. Beýleki guşlardan tapawutlylykda olar ähli zady ak-gara reňkde görýärler. Baýguşlaryň eşidiş synalary hem gowy ösendir. Baýguşlar sykylykçy hüwüjiklerden biraz ulurak bolýarlar. Bedeniniň uzynlygy 25 santimetr, agramy bolsa 170 grama çenli ýetýär. Baýguşlaryň arka tarapy açyk goňur ýa-da çäge reňklidir, garyn tarapy bolsa dik geçen nagyşly goňur akdyr. Höwürtgelerini gowaklarda, daşlaryň arasynda gurýarlar. Bu guşlar mör-möjekler, suwulganlar bilen iýmitlenýärler. Kähalatlarda ownuk guşlary hem iýýärler.

Akrap döwri

Ýyldyz senenamasy boýunça ýurdumyzda bu döwür oktýabr aýynyň 23-inden noýabr aýynyň 22-si aralygyny öz içine alýar. Ilimizde «Akrap geler gygyryp, ýel-ýagmyryn çagyryp» diýen pähim bar. Bu pähimde ýetip gelen döwrüň häsiýetli aýratynlyklary takyk şöhlelendirilýär. Hakykatdan-da, akrapda, köplenç, ekinleri we baglary sowuk urýar. Munuň şeýledigine halkymyzyň arasyndaky «Akrapda uraryn, akrapda urmasam, ahyrýetde-de urmaryn» diýen dana sözler hem şaýatlyk edýär.

Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen jandarlar

Mälim bolşy ýaly, bütin dünýä boýunça halkara möçberinde hem-de aýry-aýry döwletleriň çäklerinde tebigatdaky sany azalýan, şeýlede, aýratyn goralmaga mätäç we mynasyp bolan jandarlar baradaky maglumatlary beýan etmek üçin Gyzyl kitap döredildi. Gyzyl kitap — bu seýrek görnüşleri halas etmek boýunça kada-kanunlary işläp düzmek üçin ylmy esasdyr. Türkmenistanyň Gyzyl kitaby — Türkmenistanyň haýwanlarynyň, ösümlikleriniň we kömelekleriniň seýrek we ýitmek howpy astyndaky görnüşleri, olaryň biologiýasy, ýaýraýşy, sanynyň azalmagynyň we ýitip gitmeginiň sebäpleri baradaky maglumaty özünde jemleýän, yzygiderli täzelenilýän döwlet sanawydyr. Ol çärýek asyrdan gowrak wagt bäri ýöredilip gelinýär. Ýurdumyzda ýaşaýan ýylanlaryň, ýagny, dag (takyr) gömülgeni, dörtzolakly ýylan, garagaýçak, pişikgöz ýylan, kepjebaş we göklors her hili sebäplere görä örüleriniň daralýandygy we sanlarynyň azalýandygy üçin Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir. Biziň muzeýimiziň tebigat bölüminde süýrenijiler synpyna degişli ýylanlaryň birnäçe görnüşleri bar. Ýylanlar göwresini iki ýana towlap, ýeriň ýüzünde süýşýärler. Olar adatça, ýumurtga taşlaýarlar. Ýöne bizde duş gelýän adaty alahöwren diri çaga guzlaýar. Ýylanlaryň ählisi awuny tutuşlygyn