Edebiýat we sungat

Esaslandyryjysy: Türkmenistanyň Ministrler Kabineti
Salgysy: Aşgabat şäheri, Garaşsyzlyk şaýoly, 100, Türkmenbaşynyň erkin döredijilik mekany
Telefon belgileri: 38-62-17, 38-62-33, 38-62-01
Email: edebiyatwesungat-gazeti@online.tm

Habarlar

Arkadagly Diýar — beýik geljege barýar

Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwri hormatly Prezidentimiziň başyny başlan giň möçberli özgertmelerine beslenýär. Şol özgertmeler bolsa türkmen jemgyýetini hemmetaraplaýyn ösdürmäge, halkymyzyň dünýä siwilizasiýasyna goşan ajaýyp goşandyny dünýä ýaýmaga, asyrlarboýy dowam edip gelýän milli medeniýetimizi kämilleşdirmäge hem halkymyzyň ýaşaýyş durmuşyna mäkäm ornaşdyrmaga niýetlenendir. Noýabr aýynda Hasyl toýy, Türkmenistanyň milli pulunyň — manadyň dolanyşyga girizilmeginiň 27 ýyllygy, şeýle hem Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygynyň şanly 25 ýyllygy mynasybetli Aşgabat şäherinde we ýurdumyzyň welaýatlarynda maslahatlary, sergileri we döredijilik duşuşyklaryny guramak göz öňünde tutulýar.

Sungat halklary birleşdirýär

Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplygynyň 25 ýyllygy mynasybetli Magtymguly adyndaky milli sazly-drama teatrynda ýurdumyzyň we GDA gatnaşyjy döwletleriň teatrlarynyň režissýorlarynyň gatnaşmagynda wideoaragatnaşyk arkaly halkara döredijilik duşuşygy geçirildi. Türkmenistanyň Medeniýet ministrliginiň guramagynda geçirilen duşuşykda ýurdumyzyň we GDA gatnaşyjy döwletleriň belli teatrlarynyň režissýorlary şu günlerki alyp barýan işleri barada gürrüň edip, bu ugurda dowam edip gelýän medeni hyzmatdaşlygy giň gerimde ösdürmek barada özara pikir alyşdylar.

Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň «Çaý — melhem hem ylham»kitabyndan:

Hytaýly danalar «çaý gadaganlyklarynyň 10-syny» anyklapdyrlar. Olary şeýle beýan etmek bolar: 1. Çaý ajöze içilende, ol aşgazana we öt halta zelel ýetirip bilýär.

Medeni mirasyň gymmaty

«Görogly» şadessanymyz, küştdepdi milli aýdym we tans sungatymyz, türkmen milli halyçylyk sungaty Birleşen Milletler Guramasynyň Bilim, ylym we medeniýet meseleleri boýunça guramasy bolan ÝUNESKO-nyň Bütindünýä maddy däl medeni mirasynyň sanawyna girizildi. Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe halkymyzyň gadymdan gelýän milli däp-dessurlaryny, medeni mirasyny, taryhy ýadygärliklerini gorap saklamak her bir ynsanyň borjudyr. Bu babatda hormatly Prezidentimiz: «Watanymyzyň çäklerindäki arheologik we taryhy-medeni ýadygärlikleriň egsilmez hazynadygyna häli-şindi şaýat bolýarys. Biz olary gorap saklamak we geljekki nesillere ýetirmek baradaky aladalary hiç wagt unutmaýarys» diýip belleýär.

Döwletlilik ýörelgämiz hem Magtymguly

— Akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragy: «Dürdür bu janyň lezzeti, saglyk anyň soltanydyr» diýýär. Halkymyzyň edep-terbiýe ulgamyndaky päkize ýaşamak babatyndaky edim-gylymlary hem saglyk hakyndaky aladalardan gözbaş alýar.Hormatly Prezidentimiziň «Türkmeniň döwletlilik ýörelgesi» atly kitabyndan. Hormatly Prezidentimiziň döwet galamyndan dörän «Türkmeniň döwletlilik ýörelgesi» atly kitaby türkmen edebiýaty öwreniji alymlarda belent buýsanç hem guwanç duýgusyny döretdi. Alym Arkadagymyzyň bu eseri türkmen edebiýatynyň baýlaşmagyna, edebi çeşmelerimiziň özboluşly aýratynlyklaryny, çeperçilik meselesiniň ylmy esaslaryny öwrenmäge ýardam edýär. Ylmy barlaglaryň netijesinde bu kitabyň çeper edebiýatyň jemgyýetçilik aňyna täsiri açyklaşdyrylýar. Kitapda milli edebiýatyň halkylygy, onuň jemgyýetdäki orny, çeper hakykatyň taryhy hem-de durmuş hakykatyna gatnaşygy dogrusynda häzirki döwrüň edebi taglymatyna täzeçillik girizýär. Şol jähetden-de, Gahryman Arkadagymyzyň köpugurly bu nusgawy eserinde ata-babalarymyzyň ýol-ýörelgelerine, pelsepewi garaýyşlaryna, edim-gylymlaryna, akyldarlaryň dürdäne pikirlerine, ägirtleriň gahrymançylygyna salgylanylýar. Milli Liderimiz bu kitabynda tälim-terbiýe mekdebini esaslandyran beýik şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň döredijilik özboluşlylygyny, watançylyk hakyndaky gymmatly garaýyşlaryny yzygiderli beýan edýär.

Bagtyýarlyk joşguny

Bitaraplygyň mekany Berkarar ýurdumyň çar ýany ajap,Toýlara beslendi her öý, her ojak,Bagşynyň golunda dutardyr gyjak,Çünki Watan — Bitaraplygyň mekany,

Ynsan kalbynyň ruhy lukmany

Hindistanyň Jemgyýetçilik ylymlary mekdebiniň dekany, professor Nasim Ahmad Şah dünýäniň ylmy jemgyýetçiliginde yslam medeniýetiniň hem-de Merkezi Aziýanyň taryhy boýunça hünärmen hökmünde giňden tanalýar. Ol 2014 — 2017-nji ýyllar aralygynda Hindistanyň Kaşmir uniwersitetiniň Yslamy öwreniş institutynyň ýolbaşçysy wezipesinde işledi. Otuz ýyldan gowrak wagt bäri yslam medeniýetiniň hem-de Merkezi Aziýanyň taryhyny ylmy esasda öwrenip gelýän tanymal alym hökmünde Hindistanda hem-de daşary ýurtlarda geçirilen milli we halkara ylmy maslahatlarda köpugurly temalar boýunça çykyş edip gelýär. Onuň ýolbaşçylyk etmeginde ýigrimiden gowrak kandidatlyk we doktorlyk ylmy işleri taýýarlanyldy. Ol türk, tatar, arap, pars dilleri boýunça hem bilermenleriň biridir. 2014-nji ýylda hindi alymy Nasim Ahmad Şah türkmen-hindi medeni gatnaşyklary ösdürmekde bitiren hyzmatlary hem-de Magtymguly Pyragynyň goşgularyny urdu diline terjime edendigi üçin hormatly Prezidentimiziň Permany bilen «Magtymguly Pyragy» ýubileý medaly bilen sylaglandy. Gazetimiziň şu sanynda hindi alymy Nasim Ahmad Şahyň hemişelik Bitaraplygymyzyň 25 ýyllyk baýramy mynasybetli elektron poçta arkaly redaksiýamyza iberen makalasyny okyjylarymyza ýetirýäris. 2014-nji ýyl halkara TÜRKSOÝ guramasy tarapyndan türkmen nusgawy şahyry Magtymguly Pyragynyň doglan gününiň 290 ýyllygy mynasybetli «Magtymguly Pyragy ýyly» diýlip ygla

Beýik Ýüpek ýolunda Ependi

Hormatly Prezidentimiz «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» atly kitabynda Beýik Ýüpek ýolunyň ugrundaky düşelgelerde, kerwensaraýlarda bagşy-sazandalaryň aýdym aýdan mahallarynda, ertekiçileriň, rawylaryň aýdyp berýän erteki rowaýatlaryny, gynançly kyssalaryny köpçüligiň diňläp oturan wagtlarynda arasynda dürli degişmeler bilen diňleýjilere dynç berendikleri barada ýatlaýar. Gymmatly ýazgylaryň arasynda: «Toýlarda ýa-da milli baýramçylyklarda kirişli saz gurallary dutardyr gyjak çalnyp, dürli aýdymlar ýerine ýetirilende, özara bäsleşilýän halatlary hem bolupdyr, birek-birek bilen ertekili tapmaçalary, tymsallary, dürli matallary aýdyşypdyrlar. Käteler bolsa bagşy öz diňleýjilerine hasratly bir hekaýaty gürrüň berýärkä, arasynda olaryň göwünlerini açmak üçin, degişmeleri aýdypdyr» diýilýär. Dogrudan-da, geçmişde halkyň döreden bu hili dürdäne eserlerini adamlar toýlarda, üýşmeleňlerde, dürli dabaralarda, gyş gijelerinde, adaty dynç alyş wagtynda hem aýdyşyp, diňleýjilere gülki paýlar ekenler. Bu aýratynlyk iki müň ýyla golaý dowam eden, halklaryň arasynda medeni gatnaşyklara ýol açan Beýik Ýüpek ýoly bilen söwda gatnan täjirleriň arasynda-da yzygiderli dowam edip gelipdir.

Halypa mugallym hem-de sazşynas

Türkmenistanyň halk artisti Amanöwez Saparow türkmen saz sungatyny ösdürmekde we geljekki nesillere ýetirmekde yhlas bilen zähmet çekýän halypa sazşynaslaryň biridir. 1977-nji ýylda Maýa Kulyýewa adyndaky Türkmen milli konserwatoriýasynyň ýanyndaky D.Öwezow adyndaky Türkmen döwlet ýörite sazçylyk mekdebine işe iberenlerinde ykbal meni Amanöwez Saparow bilen duşurypdy. Halypa bilen şol günden başlanan tanyşlyk häzirki güne çenli dowam edýär. Men halypanyň türkmen saz sungaty barada çap edilen makalalaryny okamagy tebigatyma has ýakyn hasaplaýaryn. Zähmet ýoluma ilkinji başlan günlerimde aljyraýan halatlarym Amanöwez Saparow maňa bu ýagdaýdan baş alyp çykmaga aýratyn ýardam berýärdi.

Kämillige kenar ýok

Türkmenistanyň halk ýazyjysy Orazguly Annaýewiň başlangyç şahyrlara uzadýan halypalyk goly, şygyr ýazmagyň inçe syrlaryny, tärlerini düşündirişi aýratyn bellenmäge mynasypdyr. — Orazguly şahyr hemişe «öz aýagy bilen ýöreýän, öz dili, öz sesi bilen gepleýän» eserleri döretdi.Atajan Tagan.

Ýaşlaryň ylham joşguny

Ýaş şahyrlardan kän zada garaşýan. Sebäbi döwürler başynyň dörediji nesilleri bular. Aýdymyň, mukamyň, şygryň, şahandazlygyň diýseň ýokary göterilen eýýamynyň şaýady boldular. Goşgularyň, aýdymlaryň sözlerinde many-mazmun çuňdan getirilmeli. Başgaça bolmaga haky ýok. Sözler agsamaly däl. Esasanam, bu ýerde Gahryman Arkadagymyzyň görelde görkezmegem bar ahbetin. Mahlasy, bu käriň halallyga eýlenýändigine gözüm ýetdi. Metjide aýakýalaň girilişi ýaly girmeli meýdandyr bu.

Owlakgapdy (hekaýa)

Türkmende şeýle bir atlar bar: gulagy gamyşdan, naly kümüşden, toýnagy şirmaýy ýaly ýüpekden, oýny — oglanyňky, näzi — gyzyňky, ýörese — ulugyz, sallansa — gelin, sarkanda — suw kibi, syçranda — ýalyn, ýelden ýüwrük, Ýerden agras... . Şeýle atlary görende, Çaman özüniň atlygyna, at adyny göterip ýörenine utanardy. Iň erbedem, gözüni açyp gören hossary, şondan bärem daşynda kebelekläp ýören Zamandan utanardy. Bir garybyň ýeke ogly, çagaka ata mährinden mahrum galan Zamanyň bolsa garabagyr ejesinden hem şu atdan başga hiç zady ýok. Dogry, bir mäkiýan towuklaram bar, ýöne o-da Zaman ýaly, şu Çamanyň hyzmatynda. Ýekeje ýumurtga guzlabildigi, Zaman şo ýumurtgany alyp, Çamanyň ýanyna ylgaýar. «Iller şeýdýämiş» diýseler, o-da atynyň iýmine ýumurtga çakyp berýär.

Baýrak (hekaýa)

Ekerançylyk meýdanynyň düşelgesi bu wagt boşlagrakdy. Daýhanlaryň hersi öz işi bilen meşgul bolşup ýördüler. Olaryň arasynda işini tamamlap, daýhanlary gatnadýan awtobusyň geljek ýerine — düşelgä tarap ýöräp gelýäni-de bardy. Gelip, ikibir-üçbir gürleşip oturanam ýok däldi. Işini tamamladym edip, düşelgä gelen Azadyň welin olaryň hiç biriniň ýanyna barmaga-da meýli ýokdy. Ol kombaýnynyň eýlesine-beýlesine sereden bolup durşuna, gözi aňyrrakdan tirkeşip gelýän gyzlara — Läledir Bilbile düşdi. Mundan öň bir pursat synlamagy uly lezzet saýýan arzymany golaýyna gelende-de, olara habar gatmaga derek, görmezlige saldy. Onuň bu bolşuna gyzlar öz ýanlaryndan geň galyp, bir-biriniň ýüzüne seredişip, kibitlerini gysyşdylar. Bilbil Lälä seredip: «Näme, bir zat boldumy?» diýen manyda başyny atdy. Läle-de: «Bilmedim» diýen manyda kibtini gysdy. Ýöne Azadyň ýanynda eglenmegi, ondan ýagdaýy soramagy welin, Läle uslyp bilmedi. Olar şeýdip düşnüksizligiň dumanyna garylyp, ýigidiň ýanyndan geçip gitdiler. Hakykatdanam, bu wagt Azadyň adam bilen gürleşesi gelenokdy. Elbetde, başga wagt bolanlygynda ol gyzlaryň öňünden çykyp, olara habar gatmakdan-da gaýtmazdy. Ýöne bu wagt ýagdaý başgaçady. Oňa-da şu günki bolan, Läle üçin-ä hiç hili ähmiýetsiz, Azat üçin bolsa ullakan waka sebäp bolupdy...

Çuwal bagşynyň sazandasy

Goşa gumry ýaly bile tirkeşen otuz ýylynyň dowamynda Sapar Beki Çuwal bagşydan kän zat öwrenipdir, kän zady-da oňa geçiripdir. Magtymguly aga: «Sazanda bagşynyň ganatydyr, ol bolmasa uçup bilmez» diýerdi.

Goja we Hemingueý

Beýik ýazyjy bolmak üçin, ilkinji nobatda, çeper dil gerek. Onsoň şüwlümlilik, şeýle hem okyjyny özüne bijaý imrindirýän syrlylyk. Özboluşly galam ýörediş tärini-de edinip biläýse-hä, onda dünýä edebiýatynyň läheň ýazyjylarynyň hataryna ol hem öz adyny goşduryp başarsa gerek! Meşhur ýazyjylaryň öz etmeli işleri babatda öňlerinde goýan borçlary hil-hil. Dünýä edebiýatynyň öňe çykaran döredijilik adamsy esasy üç şerti, ýagny talaby unutmaýar. Ol talap: Okadyp başarmak. Täzelik getirmek. Haýran galdyrmakdyr.

Döredijilik adamlarynyň durmuşyndan

«Heläk bolasym gelenok» Mämmet Seýidow zehiniň öýjügidi, okumyşdy, sowatlydy, taryhy-da gowy bilýärdi. Ýöne hiç haçan köpbilmişsiremezdi. Durmuşda-da hemişe özüni sada, ýönekeý alyp barardy. Üst-başyna-da üýtgeşik serenjam bermezdi. Şygyrlary welin, dutaryň düzülen kirişleri deýin, owazlydy, sazlaşyklydy. Mämmet aga, megerem, ynsanyň ruhy dünýäsi gözel bolmaly diýilýän düşünjä uýan bolsa gerek.

«Ol siziň üçin taryh...»

Uly söz ussady Berdi Kerbabaýewiň çeper döredijiligi hakynda döwrüniň edebiýaty öwreniji alymlary, edebi tankytçylar hemişe jedelli meseleleri orta atypdyrlar. Ýazyjynyň köpgyraňly döredijiligi pikirleriň gapma-garşylygyny, dartgynly, täsin jedelleri emele getiripdir. Öz döredijiligi hakynda nähili pikir aýdylsa-da, ony gaty görmändir. Giňlik bilen kabul edipdir. Bu ýagdaý käbir dargursak adamlara ýaramandyr. Onsoň olaryň ýazyja ýüz tutup, pikirini aýdyňlaşdyrmak islänleri hem bolupdyr. Bir gezek edebiýat hakynda uly gürrüňçilikde Berdi aganyň eserlerinde käbir taryhy wakalaryň beýanyna dürli garaýyşlar aýdylypdyr. Esasan hem, oňa taryhy nukdaýnazardan çemeleşen edebiýatçylaryň biri öz pikirini tassyklatjak bolup:

Narda şypa bar

Güýz pasly — dürli ir-iýmişleriň bişýän döwri. Bu döwürde miweleriň içinde iň ýokumlylarynyň biri bolan naryň ýetişmegi tebigatyň adam bedeni üçin edýän täsin goldawlarynyň biridir. Sebäbi nar bedeni berkitmek üçin zerur bolan zatlara baý. Ir döwürlerden bäri melhemlik täsiri bilen belli bolan nar barada gyçgaça gürrüň edeliň. Nar agajynyň ortaça 100 ýyl ömri bar, geň ýeri — Günüň şöhlesi az düşse, bu agaç güllemeýär. Gadymyýetde nar agajynyň owadan däneli miwelerini derman hökmünde giňden ulanypdyrlar. Naryň üýtgeşik tarapy onuň köpugurly ulanylyş aýratynlygydyr. Ondan mata boýaglary-da, dermanlyk içgiler-de, başga-da köp-köp zatlar taýýarlanylýar.

Synçy çarwa (arap rowaýaty)

Bir täjir çölde ýoldaşyny ýitiripdir. Ol uzak gün dostuny gözläp halys surnugansoň, öňünden bir çarwa çykypdyr. — Ýoldaşyň semiz hemem agsakmydy? — diýip, çarwa sorapdyr.

Paýhas düwünçeginden

Ruhy bendilikden agyr bendilik ýokdur. Anneý Seneka.