"Türkmenistanyň lukmançylygy" žurnaly

Esaslandyryjysy: Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi
Salgysy: Aşgabat şäheri, Garaşsyzlyk şaýoly, 100, Türkmenbaşynyň erkin döredijilik mekany
Telefon belgileri: 38-61-55
Email: t-lukmanchylygy-zurnaly@online.tm

Habarlar

Bitaraplygyň aýdyň ýoly

Türkmen halky Türkmenistan Diýarymyzyň hemişelik Bitaraplygynyň 27 ýyllyk toýuna uly ruhubelentlik bilen barýar. Ýurdumyzda hemişelik Bitaraplyk derejesi abadançylygy we asudalygy berkarar etmek bilen bir hatarda, sebitde hem-de dünýäde ylalaşdyryjy merkez hökmünde Watanymyzyň abraýyny has-da artdyrýar.

Beýik işler — döwrümiziň keşbi

Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwri uly özgerişlere, ösüşlere beslenýär we hormatly Prezidentimiziň alyp barýan daşary syýasaty barha giň gerime eýe bolýar. Dünýä döwletleri bilen parahatçylyga, halklaryň abadançylygyna we ählumumy ösüşe ýardam edýän oňyn we netijeli işler amala aşyrylýar. Şunda Türkmenistanyň goňşy döwletler bilen hyzmatdaşlygyna aýratyn ähmiýet berilýär. Türkmenistan oňyn Bitaraplyk, parahatçylyk söýüjilik, hoşniýetli goňşuçylyk we özara bähbitli hyzmatdaşlyk ýörelgelerine esaslanýan daşary syýasy ugry durmuşa geçirmek bilen, parlament diplomatiýasynyň gurallaryndan netijeli peýdalanmaga uly ähmiýet berýär. Parlament diplomatiýasy bolsa döwletara, sebit we ählumumy derejede örän wajypdyr. Ýakynda Gahryman Arkadagymyzyň Russiýa döwletine amala aşyran sapary aýratyn many-mazmuna eýedir. Duşuşykda Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň Halk Maslahatynyň we Russiýa Federasiýasynyň Federal Ýygnagynyň Federasiýa Geňeşiniň parlamentara toparyny döretmek hakynda Ylalaşyga gol çekilmegi, Aşgabatda Türkmen-rus uniwersitetini döretmek baradaky başlangyç hakynda aýdylyp, geljek ýylda bu ýokary okuw mekdebiniň binýadynyň tutulyp bilinjekdigi barada ara alnyp maslahatlaşylmagy has-da guwandyryjydyr. Russiýa Federasiýasynyň Prezidentiniň Gahryman Arkadagymyzy IV derejeli «Watanyň öňünde bitiren hyzmatlary üçin» ordeni bilen sylaglamak hakyndaky çözgüdi onuň döwletara h

Ilatyň saglyk babatda sowatlylygynyň lukmançylyk-durmuş jähtleri

Hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda lukmançylyk hyzmatlarynyň hilini ýokarlandyrmak we halkymyza elýeter bolmagyny gazanmak, ilata berilýän saglygy goraýyş hyzmatlaryny halkara ölçeglerine laýyklykda has-da ösdürmek, raýatlara, şol sanda enelere we çagalara berilýän saglygy goraýyş hyzmatlaryny has-da kämilleşdirmek hem-de innowasion tehnologiýalara, öňdebaryjy lukmançylyk ylmyna, tejribesine esaslanyp, kämil we ýokary netijeli saglygy goraýyş ulgamyny döretmek ugrunda ýurdumyzda bimöçber tagallar edilýär. Ilatyň arasynda sagdyn durmuş endikleriniň esasyny düzýän, köpsanly keselleriň öňüni almaga ýardam edýän dogry iýmitlenmegiň, zähmet bilen dynç alşy kadaly utgaşdyrmagyň, hereketli bolmagyň, bedenterbiýe-sport bilen meşgullanmagyň saglyga peýdasy barada lukmanlar tarapyndan elmydama wagyz-nesihat işleriniň geçirilmegi ilatyň saglyk babatda sowatlylygynyň derejesiniň ýokarlanmagyna alyp barýar. Ilatyň saglyk babatda sowatlylygynyň (SBS) derejesi adamlaryň durmuş endiklerine we saglygyna, ýaşaýşynyň hiline, adamlaryň saglygy goraýyş hyzmatlaryndan rejeli peýdalanmagyna, saglyk ýagdaýynyň görkezijilerine we hassahana düşmek derejesine kesgitli derejede täsir edýär [1].

Irki döwürde ýokanç däl keselleriň öňüni almakda çagalarda sagdyn durmuş endikleriniň ähmiýeti

Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň (BSGG) kesgitlemesi boýunça saglyk – diňe bir keselleriň we fiziki kemçilikleriň bolmazlygy däl-de, eýsem, bu doly fiziki, ruhy we durmuş abadançylygynyň bolmagydyr. Şonuň bilen baglylykda, ýokanç däl keseller (ÝDK) – ýürek-damar keselleri, onkologiýa, dem alyş ulgamynyň dowamly (ötüşen) keselleri we diabet (süýji keseli) diňe bir lukmançylyk däl, eýsem, hakyky durmuş meselesi bolup, dünýädäki ölümçiligiň esasy sebäpleri bolup durýar.

Çagalaryň daş taraplaýyn göz çaşylygynda gözüň yzky bölüminiň patologiýasynyň ýüze çykarylmagynyň netijeli usullary

Göz çaşylygy bolan näsaglaryň arasynda daş taraplaýyn göz çaşylygy bilen ejir çekýänleriň umumy sany E.S. Awetisowyň maglumatlaryna görä 10,1% tutýar, R.P. Pozdnýakowyň maglumatlaryna görä 22%, P.Molnaryň maglumatlary boýunça 25%-e barabardyr [1, 3, 4]. Oftalmologlaryň köpüsi daş taraplaýyn göz çaşylygynyň ilkinji alamatlarynyň çaga 6 ýaşyna ýetmänkä döreýändigini belleýärler [8, 10]. Miopiki refraksiýasy bilen utgaşýan daş taraplaýyn göz çaşylygynda çaşarýan gözüň görüş ýitiligi peselýär, ambliopiýa döreýär we binokulýar görüşiň bozulmalary ýüze çykýar [3, 4, 6]. Optiki kogerent tomografiýanyň (OKT) lukmançylyk tejribesine ornaşdyrylmagy bilen gözüň düýbüniň gurluş agzalarynyň kliniki taýdan seljerilmegi üçin täze ýollar açyldy. OKT usuly refraksion ambliopiýa degişli torly perdäniň funksional bozulmalaryny gözüň yzky böleginiň ultrastruktur organiki üýtgeşmelerinden aýdyň tapawutlandyrmaga mümkinçilik döretdi [2, 5, 7].

Ýumşak dokumanyň sarkomasyny anyklamakda goýberilýän taktiki ýalňyşlyklar

Ýumşak dokumanyň sarkomasy (ÝuDS) howply çişleriň içinde seýrek duş gelýän görnüşi bolmak bilen, mezenhimial howply çişleriň birnäçe morfologiki görnüslerini öz içine alýar. BSGG-niň klassifikasiýasy boýunça ÝuDS-nyň 50-den gowrak morfologiki görnüşleri kesgitlendi we şoňa görä olaryň bejeriliş taktikasy üýtgeýär [2-4]. Bu kesel erkek adamlarda we zenanlarda deň derejede ýüze çykyp, 20-40 ýaş aralygynda ýygy duş gelýär. Näsaglaryň 50%-de kesel ahyrlarynda, 40%-de göwresiniň başga bölümleriniň ýumşak dokumalarynda ýüze çykýar [1, 2, 6, 7]. ÝuDS kliniki akymy ýokary geterogenligi, oňaýsyz netijesi we bejerginiň aýratynlyklary bilen tapawutlanýar. Alymlaryň pikirine görä, ÝuDS-nyň 42% mezenhimial, 32% ektodermal, 22% mezodermal, 4% endodermal dokumalardan durýar, galanlary näbelli gistogenezli bolýandygyny belleýärler [6, 7]. ÝuDS häzirki zaman onkologiýanyň az öwrenilen howply täze döremeler (HTD) topary hasaplanýar. Obýektiw barlagda bu çişler ele bildirýän hem bolsa, keseli anyklamakda we bejermekde köp ýalňyşlyklar goýberilýär [3, 6, 7]. ÝuDS-nyň irki anyklanylyşy şu günki gün amaly onkologiýada çylşyrymly meseleleriň biri bolup durýar. Çiş ilkibada ýumşak dokumalarda hiç hili alamatsyz ösýär, şonuň üçin näsaglar çişe üns bermän, soňra özbaşdak berjergi alýarlar. Näsaglaryň lukmana ýüz tutmaga mejbur edýän zatlaryň biri çişiň ulalyp, dokumalaryň deformasiýasyna getirmegi, gola

Oba şertlerinde dermana durnukly öýken inçekeseliniň häzirki zaman anyklanyşy we bejerilişi

Dermana durnukly mikobakteriýalar tarapyndan döredilýän inçekesel häzirki wagtda dünýä derejesinde wajyp mesele bolup durýar. Edebiýat maglumatlaryna görä, inçekesele garşy dermanlara durnukly inçekesel mikobakteriýalaryny çykaryjy näsaglaryň sany ýyl-ýyldan köpelýär [5, 7, 8]. Dermana durnuklylygyň bolmagy näsaglaryň bejergisiniň möhletini uzaldýar, bejerginiň netijeliligini peseldýär [1, 11]. Türkmenistanda 2013-2018-nji ýyllarda geçirilen barlaglarda dermanlara durnuklylyk täze ýüze çykarylan ýagdaýlaryň 24%-de, gaýtadan bejerilen näsaglaryň 51%-de ýüze çykaryldy [2]. 2013-2015-nji ýyllarda Lebap welaýatynda köp dermanlara durnukly öýken inçekeselli näsaglaryň ýüze çykarylyşyna seljeriş geçirilende, dermanlara durnuklylyk anyklanylan öýken inçekeselli näsaglaryň 60%-de köpsanly dermana durnuklylyk ýüze çykaryldy [3]. Türkmenistanda inçekesele netijeli gözegçiligi üpjün etmek boýunça 2021-2025-nji ýyllar üçin Milli maksatnamasynda dermana durnukly inçekesele garşy işleriň meýilnamalaýyn geçirilmegi göz öňünde tutulýar [4]. Işiň maksady – Lebap welaýatynyň oba şertlerinde inçekeseliň dermana durnukly görnüşleriniň ýygylygyny, strukturasyny öwrenmek, kliniki-rentgenologik aýratynlyklaryny kesgitlemek.

Burun-damagyň howply täze döremeleriniň anyklanyşynda täze tehnologiýalaryň orny

Burun-damagyň howply täze döremeleri damagyň ähli howply çişleriniň 45-55%-ni düzýär [1, 7]. Keseliň kliniki alamatlary howply täze döremäniň burun-damakda ýerleşýän ýerine, onuň ösüş ugruna we regionar limfa mäzleriň metastazlar bilen zeperlenmegi netijesinde ýüze çykýan alamatlar bilen häsiýetlendirilýär [2, 5].

Dowamly holesistitiň fitobejergisiniň netijeliligi

Dowamly holesistit – öt haltasynyň keseli bolup, ähli biliar ulgamynyň işiniň bozulmasy, öt daşlarynyň emele gelmegi, öt haltasynyň diwarlarynyň alawlamasy bilen häsiýetlenýär. Dowamly holesistitiň konserwatiw bejergisi üçin sintetiki derman serişdeleriniň giňişleýin görnüşleri, ýagny sulfanilamidler, antibiotikler, şeýle hem dermanlyk ösümlikleriň esasynda taýýarlanylan şireler, gerdejikler we kapsulalar ulanylýar (meselem, holosas, Bittner balzamy, LIW-52, allohol we başg.). Dowamly holesistitiň bejergisinde dermanlyk ösümlikleriň demlemeleri we şireleri, köplenç halatlarda özbaşdak bejergi görnüşinde giňden ulanylýar. Dowamly holesistitiň bejergisinde ulanylýan dermanlyk ösümlikleri, köplenç, spazmolitik, ödi bölüp çykaryjy, sowuklama garşy we sedatiw täsirli bolýarlar. Mekgejöweniň gulpagy, itburnuň miweleri, pižma, zirk we gurygül ulanylýar. Dowamly holesistitiň fitobejergisiniň uly bejeriş kuwwady bar we düýpli ylmy çemeleşmeleriň bolmagyny talap edýär [2, 3]. Ilkinji nobatda, näsagyň fitodermana bolan şahsy duýgurlygyny kesgitlemeli. Biz näsagyň fitodermana bolan şahsy duýgurlygyny kesgitlemegiň immunologiki usulyýetini işläp taýýarladyk. Ol fitodermanyň öt haltasynyň ereýän dokuma antigeniniň bolmagynda näsagyň ganyndaky leýkositleriň migrasiýa bolan ukyplylygynyň in vitro ýetirýän täsiriniň kesgitlenilmegine esaslanýar [4, 7]. Usulyýet dowamly holesistitde näsagyň any

Wagtyndan öň doglan bäbeklere perinatal merkezleriň şertlerinde oftalmologik kömegini bermek

Wagtyndan öň doglan bäbekleriň retinopatiýasy (WÖDB RP) soňky onýyllyklaryň dowamynda görüşiň bozulmalary boýunça maýyplygyň sebäpleriniň arasynda ilkinji orunlaryň birini eýeleýär. Agramy 2500g-dan pes bäbeklerde gözüň torly gatlagynyň patologiýasyny irki döwürlerde anyklamaklygyň ulgamlaýyn usullaryny girizmek, gaýdymsyz bozulmalaryň öňüni almak üçin çuňňur oftalmologik barlaglaryň monitoringini geçirmek lukmançylyk-sosial ähmiýete eýedir [4]. Bu keseliň mahsus kliniki alamatlarynyň bolmagy, irki döwürlerde emele gelmegi (wagtyndan öň doglan bäbegiň ilkinji hepdelerinde) we hadysanyň has çalt geçmegi bilen şertlenýär [7]. Ösen döwletlerde neonatal kömeginiň kämilleşmegi doglanda ekstremal pes agramly WÖDB-niň ölümçiliginiň progressiw peselmegine getirdi. Edil şu çagalar hem torly gatlagynyň oňaýsyz netijeli we okgunly geçişli görnüşi bolan WÖDB-niň yzky agressiw retinopatiýasynyň döremekligi boýunça howp toparyny düzýärler [3].

Tut agajynyň ýapraklarynyň himiki düzüminiň deňeşdirme seljermesi

Tut agajynyň köpsanly bejeriji täsiri bardyr. Diňe soňky döwürde ösümligiň dürli böleklerinden taýýarlanylan ekstraktlar uglewod we ýag çalşygyny sazlamak, içegeleri arassalamak we galyndy maddalary çykarmak üçin serişdeleriň düzümine goşup başladylar [3]. Gahryman Arkadagymyzyň «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» atly köp jiltli ylmy-ensiklopediki kitaplarynda ýerli dermanlyk ösümlikler we olaryň bejeriş häsiýetleri barada giňişleýin maglumat getirilýär. Kitaplarda gadymy döwürlerden bäri halk lukmançylygynda ulanylýan, emma häzire çenli az öwrenilen we lukmançylyk amalyýetinde ulanylmaýan ýerli ösümliklere aýratyn üns berilýär [1, 2]. Tut agajy (Morus) tutlar maşgalasyna degişlidir. Bu maşgala ýaprakly agaçlaryň 17 sanysy degişli edilýär. Tut agajynyň iki görnüşi, ýagny ak tut (Morus alba) we gara tut (Morus nigra) giňden ösdürilýär.

Eozinofil enterokoliti

Aşgazan-içege ulgamynyň (AIU) eozinofil keselleri seýrek duş gelýän patologiýa bolup, çetki ganyň eozinofiliýasy we iýmit siňdiriş ýolunyň diwarlarynda eozinofil infiltratlaryň döremegi bilen häsiýetlenýär. Bu hadysanyň kliniki alamatlary AIU-nyň zeperlenmeginiň çuňlugyna, ýerleşýän ýerine bagly bolýar we ýürek bulanma, gaýtarma, garynda agyry ýaly alamatlar bilen geçýär. Eozinofiller bilen nemli bardanyň infiltrasiýasy diareýa, malabsorbsiýa sindromy bilen häsiýetlenýär, nemasty we muskul gatlagyň zeperlenmesi doly ýa-da bölekleýin içege geçmezligine getirýär, kesel daşky seroz gatlaga geçende assit ýüze çykýar [1, 2]. Ganyň umumy barlagynda eozinofiliýanyň durnukly saklanmaklygy, morfologiýa barlagynda bolsa iýmit siňdiriş ulgamynyň belli bir böleginiň diwarynda eozinofil infiltrasiýasynyň ýüze çykarylmagy AIU-nyň eozinofiller bilen zeperlenmeginiň anyklaýyş kriteriýalaryny düzýär [3, 4]. Ikilenji eozinofiliýany inkär etmeklik üçin nejasatyň gelmintlere barlagy, ganyň gelmintlere bolan serologiki barlagy we ganda umumy IgE-niň mukdary kesgitlenýär. Eozinofil enterokolitiň anyklanmagynda gabat gelýän kynçylyklary beýan edýän kliniki mysaly getirýäris [5].

Halkara gatnaşyklar ösdürilýär

Hormatly Prezidentimiziň baştutanlygynda ýurdumyzyň saglygy goraýyş ulgamynyň kämilleşmegi ugrunda giň gerimli işler alnyp barylýar, ynsan saglygyny gorap saklamak, ony berkitmek meselesine döwlet derejesinde uly üns berilýär. «Saglyk» Döwlet maksatnamasynda göz öňünde tutulan meseleleriň esasylarynyň biri hem halkara gatnaşyklary ösdürmek bolup durýar. Bu babatda ýurdumyzyň saglygy goraýyş ulgamy BMG, BSGG, ÝUNISEF ýaly iri halkara guramalar bilen işjeň gatnaşyklary alyp barýar. BSGG-niň Ýewropa sebiti boýunça edarasy we onuň halkara düzümleri bilen Türkmenistan ýurdumyzda ikitaraplaýyn işjeň we netijeli gatnaşyklar ösdürilýär. Bu gatnaşyklaryň çäklerinde 2022-nji ýylyň 22-23-nji noýabry aralygynda BSGG-niň Ýewropa sebiti boýunça edarasynyň maslahatçylarynyň ýurdumyza iş sapary boldy. Saparyň çäginde BSGG-niň Ýewropa sebiti boýunça edarasynyň maslahatçylary Witaliý Stesýuk, Witaliý Krylýuk, Galina Simbalýuk, Ýelena Wolowik, Ilýa Nikitin, Kuat Mahanow (Gazagystan Respublikasy) dagylaryň «Agyr ýagdaýdaky COVID-19 ýokançly näsaglara giňişleýin gaýragoýulmasyz kömegiň berlişi» boýunça maslahat beriş-tehniki iş sapary guramaçylykly geçirildi.

Garaşsyzlyk – türkmen halkynyň milli buýsanjy

Garaşsyzlyk baýramy Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe dabarasy uludan tutulýan baş baýramymyza öwrüldi. Garaşsyzlyk baýramy halkymyz üçin iň naýbaşy baýramlaryň biri bolup, eziz Diýarymyzyň berkararlygyny hem-de milli bitewüligini şöhratlandyrýar. Hormatly Prezidentimiziň halkymyzyň şu günki bagtyýar we geljekki röwşen durmuşy barada edýän aladasy, parasatly ýoly Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistany has-da kuwwatly döwlete öwürmekde täze üstünliklere ruhlandyrýar. Sarsmaz binýadynda milletimiziň köpasyrlyk agzybirlik, abadançylyk, asudalyk, dost-doganlyk ýörelgeleri goýlan kuwwatly döwletimiz 31 ýyl bäri özygtyýarlylyk, erkanalyk, özbaşdaklyk ýolunda bedew batly ösüşlere beslenip, täze belentliklere tarap ynamly gadam urýar. Garaşsyzlygyna eýe bolan merdana halkymyz ata Watanymyzyň Garaşsyzlygynyň ykrarnamasy hökmünde Döwlet baýdagyny we Döwlet tugrasyny döretdi. Şöhratly we gahrymançylykly taryhyny, asylly däp-dessurlaryny, milli mirasyny we ynsanperwer ýörelgelerini dikeltdi. Ata-babalarymyzyň asyrlarboýy eden arzuw-islegleri Garaşsyzlyk ýyllarynda hasyl boldy. Döwletimiziň taryhynyň iň şöhratly sahypalary Garaşsyzlyk döwründe ýazyldy. Çünki eziz Watanymyz Garaşsyzlygyna eýe bolandan soň, görlüp-eşidilmedik ösüşleri gazandy. Garaşsyzlyk ýyllary içinde halkymyzyň ýaşaýyş-durmuş derejesi, düýpli özgerdi we täze jemgyýetçilik gatnaşyklary kemala geldi.

Sagdynlygyň mekany

Berkarar döwletimiziň täze eýýamynyň Galkynyşy döwrüniň her bir güni toýdur baýramlara beslenýär. Ýurdumyzda Türkmenistanyň saglygy goraýyş we derman senagaty işgärleriniň güni uly ruhubelentlige beslenip bellenilýär. Bu baýramçylygyň döredilmegi beden we ruhy taýdan sagdyn nesli kemala getirmäge, ilaty ýokary hilli lukmançylyk hyzmatlary bilen üpjün etmäge, ýurdumyzyň esasy baýlygy bolan halkymyzyň saglygyny goramakda yzygiderli zähmet çekýän, Watanymyzyň ösüşlerine goşant goşmagy özlerine belent borç edinýän saglygy goraýyş we derman senagaty işgärlerine hormatly Prezidentimiziň hem-de halkymyzyň goýýan belent sarpasynyň aýdyň subutnamasydyr. Eziz Diýarymyzda saglygy goraýyş ulgamynyň durnukly ösüşini üpjün etmäge, halkara hyzmatdaşlygyň pugtalandyrylmagyna gönükdirilen döwlet syýasaty işjeň durmuşa geçirilýär. Ilatyň saglygyny goramak, adamlaryň ömrüniň dowamlylygyny uzaltmak hem-de jemgyýetiň hemmetaraplaýyn ösmegini üpjün etmek bu günki gün baş wezipe hökmünde kesgitlendi.

Halkara hyzmatdaşlyk

Türkmenistan döwletimizde şanly Garaşsyzlygymyzyň 31 ýyllyk toýunyň yzysüre bellenip geçilýän hünär baýramçylygy — Saglygy goraýyş we derman senagaty işgärleriniň güni mynasybetli «Saglygy goraýyş, bilim we sport Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe» atly halkara sergi we onuň çäklerinde ylmy maslahat geçirildi. Her ýyl geçirilýän bu çäre lukmançylyk ylmynyň soňky gazananlaryny saglygy goraýyş ulgamyna ornaşdyrmaga ýardam berýän iň iri we abraýly forumlaryň birine öwrüldi. Sergä Hökümetiň, Milli Geňeşiň agzalary, Türkmenistandaky diplomatik wekilhanalaryň we halkara guramalaryň ýolbaşçylary, ministrlikleriň, pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň, lukmançylyk ylmy-kliniki merkezleriniň, Ylymlar akademiýasynyň, jemgyýetçilik guramalarynyň, bilim edaralarynyň, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ýolbaşçylarydyr wekilleri, saglygy goraýyş ulgamynyň köp sanly işgärleri gatnaşdylar. Halkara sergisi önümleri ilerletmek, işewürligi ösdürmek, bazary öwrenmek, ýurdumyzyň dürli sebitlerinden we daşary ýurtlardan hünärmenler bilen duşuşmak üçin uly mümkinçilikleri döredýär.

Halkymyza toý sowgady

Eziz Diýarymyzda ilatyň saglygyny goramak meselesine uly üns berlip, ýurdumyzyň saglygy goraýyş ulgamy üçin «Il saglygy — ýurt baýlygy» diýen şygar öňe sürülýär we her ýyl saglygy goraýyş işgärleriniň hünär baýramçylygy giňden bellenilýär. Ýurdumyzda bellenilip geçilýän Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty işgärleriniň gününiň öňüsyrasynda Gahryman Arkadagymyzyň «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» atly köp jiltli ylmy-ensiklopedik eseriniň ХIV jildi halkymyza gowuşdy. Bu ajaýyp kitabyň neşir edilmegi Gahryman Arkadagymyzyň türkmen lukmanlarynyň hünär baýramçylygyna, tutuş halkymyza hem-de dünýäniň ylmy jemgyýetçiligine özboluşly sowgady boldy.

Türkmenistanda ýiti respirator wirus ýokançlaryň epidemiologiki düzümi

Türkmenistan döwletimizde hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda «Saglyk» Döwlet maksatnamasy ýylyň-ýylyna üstünlikli durmuşa geçirilýär. Maksatnamanyň esasy ýörelgeleri ilatymyzyň saglygyny düýpli gowulandyrmakdan we raýatlarymyzyň ömrüniň ortaça dowamlylygyny uzaltmakdan, halkara ölçegleriň iň ýokary talaplaryna laýyk gelýän saglygy goraýyş hyzmatlaryny ösdürmekden ybaratdyr. Il saglygyny ýurt baýlygyna deňeýän eziz Diýarymyzda Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň Döwlet arassaçylyk we keselleriň ýaýramagyna garşy göreşmek gullugy tarapyndan ýiti wirusly respirator kesellerine, şol sanda SARS-COV-2 ýokanjyna garşy epdiemiologiki gözegçilik alnyp barylýar.

Lukmançylyk uniwersitetiniň talyplarynyň iýmitlenme stereotiplerine görä artykmaç beden agramlylygyň we semizligiň ýaýraňlygy

Soňky wagtlarda ýokary tejribeli hünärmeni taýýarlamak bilen bir hatarda beden we ruhy taýdan sagdyn, ýokary sosial işjeňlikli, päk ahlakly we jogapkärli şahsyýeti terbiýelemek meselesinde ýokary okuw jaýynyň ähmiýetliligi barha ýokarlanýar. Ýaşlaryň saglygynyň berkidilmegi bolsa, olaryň beden we ruhy taýdan sazlaşykly ösmegi häzirki döwürde Türkmenistanyň alyp barýan syýasatynyň ileri tutulýan esasy ugurlarynyň biri bolup durýar [1, 7]. Häzirki wagtda ýokary okuw mekdeplerde, esasan hem lukmançylyk ýokary okuw jaýlarynda berilýän bilim dürli görnüşli okuw usulyýetleriniň ulanylmagynda sapaklaryň ýokary depginde geçirilýändigi, täze tilsimatlaryň okuw prosesinde ornaşdyrylýandygy bilen häsiýetlendirilýär. Hasap-synag döwürleri bolsa ünsüň jemlenilmegini, dykgat bilen pikirlenmegi, ýatlamak üçin bar güýjüniň toplanmagyny talap edýän has depginli döwürler bolup, informasion we emosional stressleriň döremegine getirýär. Şonuň üçin okuw ýetişigine, talyplaryň saglyk ýagdaýyna we ýylyň dowamyndaky keselleýjiligine täsir edýän esasy faktorlara emosional we fiziki ýüklenmeler, iýmitlenmegiň hili we onuň fiziologiki taýdan talabalaýyklygy degişli bolup durýar [3, 8, 9].

Başlangyç synp okuwçylarynyň iýmitleniş ýagdaýlary

Halkyň saglygyny berkitmek, çydamly, fiziki we ruhy taýdan taplanan ýaş nesli terbiýeläp ýetişdirmek milli lukmançylyk ylmynyň wajyp meseleleriniň biridir. Çagalaryň we ýetginjekleriň saglygyny goramakda ileri tutulýan ugurlara, şol sanda olar üçin hemmetaraplaýyn iň gowy başlangyç şertleriň we mümkinçilikleriň döredilmegine, olaryň ruhy we beden saglygyna, semizligiň we ýokanç keselleriň öňüni almak boýunça çäreleriň geçirilmegine aýratyn uly üns berilýändigi «Saglyk» Döwlet maksatnamasynda bellenip geçilýär [1]. Soňky wagtlar dünyäde çagalarda artykmaç agramlylyk we semizlik has köp duş gelip başlady. BSGG çagalardaky artykmaç agramlylygy XXI asyryň iň bir uly we örän wajyp meseleleriniň biridigini belleýär [5, 6]. Ýyl-ýyldan semizlik meselesiniň wajyplygy has-da artýar. Çagalarda duş gelyän artykmaç agramlylyk we semizlik uly yaşly adamlara garanda has tiz yüze çykmagy we olaryň yaşayyş şertlerine, iymitlerine bagly bolmagy çagalarda semizligiň çalt ýaýramagyna esas döredýär. Ösen ýurtlarda çagalarda we ýetginjeklerde duş gelyän artykmaç agramlylyk we semizlik hasam ýygy duş gelip başlady. BSGG-niň maglumatlaryna görä, Ýewropanyň çägindäki ýurtlarda 6-9 yaşly çagalardan her 3-nji çaga artykmaç agramdan ýa-da semizlikden ejir çekýär. Beýik Britaniýada - 20%, Ispaniýada - 27%, Gresiýada - 31%, Italiýada - 36%, Russiýa Federasiýasynda her 10-njy çagada, ABŞ-da bolsa her 5-nji ç