"Saglyk" žurnaly

Esaslandyryjysy: Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi
Salgysy: Aşgabat şäheri, Garaşsyzlyk şaýoly, 100, Türkmenbaşynyň erkin döredijilik mekany
Telefon belgileri: 38-61-65, 38-61-67
Email: saglyk-zurnaly@online.tm

Makalalar

Dem alyş ulgamynyň kesellerinde peýdaly maşklar

Gan we limfa aýlanyşygyny işjeňleşdirýän bejeriş-bedenterbiýe maşklar toplumy adamda kadaly dem alşy ýola goýup, dürli gaýra üzülmeleriň öňüni alýar, bedeni fiziki agram salmalara taýýarlaýar, nerw-psihiki hem-de umumy ýagdaýyny gowulandyrýar. Bu bejeriş-bedenterbiýe maşklar toplumy: • kesellerden soňky dikeldiş döwründe, has-da dem alyş ulgamynyň kesellerinde;• öň işjeňligi peselen alweollaryň, öýkeniň, bronhlaryň dokumalarynyň gan we limfa aýlanyşygynyň gowulanmagyna;• dem alyş hereketine gatnaşýan myşsalar toparynyň işjeňleşmegine;• dem alyş ulgamy bilen bagly gaýra üzülmeleriň öňüni almakda has-da peýdalydyr.

Atçylyk sporty we saglyk

Ýurdumyzyň ähli künjeklerinde atly gezelençleri gurnamak üçin taryhy ýadygärlikler, özboluşly ajaýyp türkmen tebigaty, aýratyn-da, köpsanly gamyşgulak bedewlerimiz bardyr. Sportuň bir görnüşi hökmünde ykrar edilen at münmek boýunça bäsleşikler yzygiderli geçirilýär. Milli mirasymyzyň meşhur lukmany Abu Aly ibn Sina at münmegiň tutuş bedeni işjeňleşdirýändigi barada belläp geçipdir. Alym Selsiý bolsa, aşgazan-içege ýollarynyň kesellerini at münmek arkaly bejermegi maslahat beripdir. ХХI asyrda alymlar ýokary derejede duş gelýän emosional dartgynlyklary we stres ýagdaýlary at münmek bilen aýryp bolýandygyny subut etdiler. Atçylyk sportunyň saglyk üçin peýdaly taraplary:

Kesellerden goranmagyň ygtybarly ýollary

Bedeniň kesellere garşy durnuklylygyny güýçlendirmek üçin öňüni alyş çärelerini dogry ýerine ýetirmek zerurdyr. Bu çäreler adam bedeniniň ýokanç we ýokanç däl kesellere garşy durnuklylygyny, ýagny immunitetini pugtalandyrýar. Bu çäreleri aýratynlykda däl-de, utgaşdyryp toplumlaýyn alyp barmak hökmandyr. • Agyz-burun örtüklerini dakynmak we kesgitlenen howpsuz araçägi berjaý etmek, ilaty howa-damja ýoly bilen geçýän ýokanç kesellerden, howadaky zyýanly tozan bölejiklerinden goramakda ähmiýeti örän uludyr. Lukmançylyk agyz-burun örtügi kesel döredijileriň we tozan bölejikleriniň bedene düşmegine päsgelçilik döredýär. Bedeni ygtybarly goramak üçin lukmançylyk agyz-burun örtüklerini dogry dakynmak hem derwaýysdyr. Şeýle-de lukmançylyk agyz-burun örtüklerini 2 sagatdan köp dakynmaly däl. Olary ýörite ulanylan agyz- burun örtükleri atylýan gaba salmaly.

Saglyk hakynda alada

Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň nusgalyk göreldesi esasynda eziz Diýarymyz sagdynlygyň we ruhubelentligiň ýurdy hökmünde halkara ornuny pugtalandyrýar. Milli Liderimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň öňe süren «Döwlet adam üçindir!» diýen ynsanperwer ýörelgesiniň dabaralanmagy ýurdumyzda her bir adamyň saglygyny gorap saklamak babatda alnyp barylýan işlerde aýdyň ýüze çykýar. Halkymyzyň saglygyny ýurdumyzyň baýlygyna deňeýän hormatly Prezidentimiz ilatymyzyň saglyk ýagdaýyny gowulandyrmakda, keselleriň öňüni almakda, saglygy goraýyş ulgamyny dünýä derejesinde ösdürmekde netijeli işleri amala aşyrýar. Sagdyn döwletiň özenini düzýän sagdyn jemgyýeti kemala getirmek bu günki günüň esasy wezipesi bolup durýar.

Halkara parahatçylyk we ynanyşmak ýoly bilen

Uly üstünliklere beslenen 2020-nji «Türkmenistan — Bitaraplygyň mekany» ýyly ýurdumyzyň taryhynda ýatda galyjy ýyllaryň biri boldy. Şanly ýylda baky Bitaraplygymyzyň 25 ýyllygy dabaraly bellenilip, Diýarymyz ähli ugurlar boýunça uly üstünliklere beslendi. Gahryman Arkadagymyz BMG-niň Baş Assambleýasynda umumadamzat bähbitli teklipleri bilen yzygiderli çykyş edýär. Ine, Türkmenistanyň başlangyjy esasynda hem BMG-niň Baş Assambleýasy tarapyndan «2021-nji ýyl — Halkara parahatçylyk we ynanyşmak ýyly» diýip yglan etmek hakyndaky Kararnamasy kabul edildi. Şonuň bilen baglylykda gadam basan 2021-nji ýylymyz Türkmenistanyň Mejlisiniň Karary bilen «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» diýlip yglan edildi. Munuň özi hormatly Prezidentimiziň tutuş dünýäde parahatçylygy we abadançylygy pugtalandyrmagyň ugrunda alyp barýan il-ýurt bähbitli işleriniň ykrarnamasydyr. 2021-nji «Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýylynda şanly Garaşsyzlygymyzyň 30 ýyllygynyň toýy bellenilýär. Bu ýylyň hem geçen ýyllar ýaly Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň, hemişelik Bitaraplygynyň sene ýazgysynyň üstüni doldurýan birnäçe täsirli, buýsançly wakalara baý boljakdygy şübhesizdir. Eziz Diýarymyzda milli Liderimiziň tagallasy netijesinde amala aşyrylýan tutumly

Halkara ähmiýetli hyzmatdaşlyk

«Türkmenistan — parahatçylygyň we ynanyşmagyň Watany» ýyly Gahryman Arkadagymyzyň tagallasy bilen sebit, tutuş dünýä bähbitli şanly wakalar bilen başlandy. Ýylyň başynda Akina — Andhoý (Owganystan Yslam Respublikasy) menzilleriniň arasyndaky 30 kilometrlik demir ýoluň ulanylmaga berilmegi, Kerki (Türkmenistan) — Şibirgan (Owganystan) ugry boýunça güýjenmesi 500 kilowolt bolan 153 kilometrlik elektrik geçiriji ulgamyň, şeýle hem iki goňşy döwletiň arasyndaky Ymamnazar (Türkmenistan) — Akina (Owganystan) hem-de Serhetabat (Türkmenistan) — Turgundy (Owganystan) optiki-süýümli halkara ulgamyň işe girizilmegi hem muňa şaýatlyk edýär. Bu taslamalaryň bilelikde amala aşyrylmagy bolsa, iki goňşy döwletiň we doganlyk halklaryň däbe öwrülen dostlukly, netijeli gatnaşyklara ygrarlydygynyň, şeýle hem Türkmenistanyň goňşy Owganystanyň durmuş-ykdysady ösüşini işjeň goldaýandygynyň ýene-de bir subutnamasyna öwrüldi. Hormatly Prezidentimiziň nygtaýşy ýaly, gysga wagtda amala aşyrylan bu üç taslamanyň umumy maksady iki goňşy döwletiň uzak möhletleýin syýasy we durmuş taýdan durnukly ösüşine kuwwatly itergi bermekden ybaratdyr. Ikitaraplaýyn taslamalar türkmen we owgan halklarynyň gülläp ösmegine, abadançylygyna, giň halkara hyzmatdaşlyga, özara düşünişmäge ýardam etmäge

Sagdyn raýat — bagtyýar jemgyýet

Jemgyýetiň iň ýokary gymmatlygy hökmünde ykrar edilen adamyň saglyk derejesiniň ýokarlanmagyna gönükdirilen durmuş-ykdysady we lukmançylyk çäreleriniň netijeli peýdalanylmagyny ugur edinýän hormatly Prezidentimiz saglygy goraýyş meseleleriniň netijeli çemeleşmelerini durmuşa ornaşdyrdy. Onuň esasynda adam mümkinçilikleriniň doly ulanylmagyna daýanýan strategik binýat bardyr. Ýurdumyzyň saglygy goraýyş ulgamyny ösdürmek, şol sanda onuň döwrebap düzümini kemala getirmek Gahryman Arkadagymyzyň amala aşyrýan döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biri bolup durýar. Mil­li Li­de­ri­mi­ziň adam hak­da ala­da­ny esa­sy üns mer­ke­zin­de goý­ýan sy­ýa­sa­ty oý­la­ny­şyk­ly iş­le­nip dü­zü­len mak­sat­na­ma­la­ryň we stra­te­gi­ýa­la­ryň çä­gin­de dur­mu­şa ge­çi­ril­ýär. Hä­zir­ki wagt­da ýur­du­myz­da  «Türk­me­nis­ta­nyň Pre­zi­den­ti­niň ýur­du­my­zy 2019 – 2025-nji ýyl­lar­da dur­muş-yk­dy­sa­dy taý­dan ös­dür­me­giň Mak­sat­na­ma­sy», «Bü­tin­dün­ýä sag­ly­gy go­ra­ýyş gu­ra­ma­sy­nyň tem­mä­kä gar­şy gö­reş­mek bo­ýun­ça Çar­çu­wa­ly kon­wen­si­ýa­sy­ny Türk­me­nis­tan­da dur­mu­şa ge­çir­me­giň 2017 – 2021-nji ýyl­lar üçin Mil­li mak­sat­

Hemişelik bitaraplygymyza bagyşlanan eser

Üstünliklere beslenen 2020-nji «Türkmenistan — Bitaraplygyň mekany» ýyly taryha altyn harplar bilen ýazylan ýyllaryň birine öwrüldi. Hormatly Prezidentimiz ýurdumyzyň hemişelik Bitaraplyk derejesine eýe bolmagynyň 25 ýyllygyna bagyşlap, «Türkmenistan — Bitaraplygyň mekany» atly kitabyny halkymyza sowgat etdi.

Adaty sarymsak Allium sativum

Häsiýeti. Medeni derman ösümligi. Adaty sarymsak — soganlar maşgalasynyň adybir urugynyň boýy 60-100 santimetre ýetýän köpýyllyk otjumak wekili. Ösümligiň soganlygy ýumurtga şekilli, daşy ak gynly we adatça, köp sanly sapaksyz ak soganlykly. Ýapragy ýasy, çyzykly. Gülleýän baldagy gülleýän wagtyna çenli, köplenç, ýokarlygyna çekilip, halkany emele getirýär, köp sanly uzyn sapaklyja ownuk gülleri saklaýar, saýawana ýygnanan, gülleriň daşy gyn bilen gurşalan. Gül toplumynda gül pyntyklarynyň ýerine köp sanly soganlyklar ösýär. Gülýany agymtyl ýa-da sowsany reňkli, alty ýaprakly. Miwesi üç höwürtgeli gozajyk.

Gymmaty barha artýan hazyna

Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow: — Biziň topragymyz, mähriban tebigatymyz biz üçin kuwwatyň, berk saglygyň we uzak ömrüň çeşmesi bolup durýar.

Sorag-jogap

Çagalara nädip kömek etmeli? «Birnäçe ýyldan bäri 10 ýaşly agtygymyň diliniň ujuna wagtal-wagtal ýarajyklar çykýar. Diş lukmany onuň keselini «deskwamatiw glossit» diýip kesgitledi. Ýelmeşegen lenta görnüşli barlag 9 ýaşly agtygymda içege gurçugynyň bardygyny görkezdi. Bejergiden soň hem onuň dişlerini gyjyrdatmagy galmady. Üstesine, ol horlanýar. Agtyklaryma nähili kömek etmeli?».

Ösümlik ýaglary peýdalymy?

Onkologiýa ylmy-kliniki merkeziniň ylmy-kliniki rentgen we funksional anyklaýyş bölüminiň lukmany Muhabbat Bäşimowa habarçymyzyň haýyşy boýunça ösümlik ýaglarynyň adam bedenine täsiri barada gürrüň berýär. Dürli ösümlikleriň miwelerinden ýa-da gozalaryndan, ýapraklaryndan, şahalaryndan, baldaklaryndan, kökünden, tohumyndan alynýan ýaglaryň bedene sagaldyjy täsir edýändigine lukmanlar we tebipler gadym eýýamlarda üns berip başlapdyr. Ýaglaryň bu görnüşi bedende bolup geçýän tebigy hadysalara gatnaşyp, maddalaryň alyş-çalşyny kadalaşdyrmaga, beden ulgamlarynda ýüze çykyp bilýän dürli näsazlyklaryň öňüni almaga ýardam edýär, käbir kesellerde esasy bejerginiň täsirini artdyrýar. Ösümlik ýaglarynyň mal ýaglaryndan ýene-de bir artykmaçlygy düzüminde holesteriniň saklanylmaýandygy bilen baglanyşyklydyr. Peýdaly häsiýetleri olary diňe bir iýmitlenişde däl-de, eýsem, immuniteti pugtalandyrmak, madda çalşygyny işjeňleşdirmek, toksiki maddalary endamdan daşary çykarmak, ganaýlanyşy gowulandyrmak, nerwleri köşeşdirmek, agyryny aýyrmak, allergiki täsirleri azaltmak, bedeniň agramyny kadalaşdyrmak, käbir keselleri bejermek maksady bilen lukmançylykda we halk lukmançylygynda, deriniň, saçlaryň, dyrnaklaryň ýagdaýyny gowulandyrmak üçin kosmetologiýada ulanmaga müm

Önümiň reňki nämäni habar berýär?

Ir-iýmişdir miweler, gök we bakja önümleri bir-birinden diňe tagamy, daşky görnüşi bilen däl-de, eýsem, reňki, bedene ýetirýän täsiri boýunça-da tapawutlanýarlar. Sebäbi olaryň düzüminde saklanýan witaminleriň, makro-mikroelementleriň, fermentleriň, antioksidantlaryň görnüşi we mukdary birmeňzeş däldir. Önümde haýsy maddanyň saklanýandygyny onuň reňkine seredip bilip bolýandyr. Ak reňkli önümlerde reňk beriji maddalar azdyr ýa-da asla ýokdur. Ýöne munuň özi olaryň peýdasyzdygyny aňlatmaýar. Düzümindäki fitonsidler, flawonoidler, selen olary nerw, ýürek-damar ulgamlarynyň näsazlyklarynyň öňüni almakda, immuniteti pugtalandyrmakda üstünlikli peýdalanmaga mümkinçilik berýär. Bugdaýda, mekgejöwende, ak reňkli ösümlik önümlerinden sarymsakda, turpda köp mukdarda saklanýan selen E witamininiň özleşmegini çaltlandyrýar, deriniň, saçyň, dyrnaklaryň ýagdaýyny gowulandyrýar, öýjükleriň sagdynlygyny üpjün etmäge gatnaşýar. Fitonsidler kesel dörediji bakteriýalary ýok edýär, ýiti respirator kesellerden goraýar. Allisin gandaky «ýaramaz» holesteriniň derejesini peseldýär, gaýnaglama garşy täsir edýär. Flawonoidler ýüregiň işine itergi berýär, nerwleri rahatlandyrýar. Flawonoidler, fitonsidler, selen, allisin belli bir mukdarda ak soganda we a

Dümew baradaky hakykat: haýsy pikir dogruka?!

Žurnalist Narjan Kasymowa halk köpçüliginiň arasynda «dümew» diýlip atlandyrylýan grip keseli baradaky pikirleri seljermegi Myrat Garryýew adyndaky TDLU-nyň ýokanç keseller we epidemiologiýa kafedrasynyň mugallymy, lukmançylyk ylymlarynyň kandidaty Gülnar Daňatarowadan haýyş etdi. — Käbir adamlar gripi «öz-özünden geçip gidýän, bejergi talap etmeýän sowuklamadyr» öýdýärler...

Işdäňiz kadalymy?

Göwrelilik döwründe, köplenç, işdäniň açylmagy, bolmazlygy ýa-da peselmegi bilen bagly meseleler döreýär. Bu ýagdaýa göwrelilik döwründe zenanyň bedeninde fiziologiki üýtgeşmeleriň bolmagy, şeýle-de lukmana ýüz tutmaly bolan patologiki ýagdaýlar sebäp bolup bilýär. Göwreliligiň kadaly geçişinde işdäniň üýtgemegi bolmaly ýagdaýmy? Geliň, bulary aýdyňlaşdyralyň!

Öýkeniňiz sagdynmyka?

Öýkeniň howply täze döremelerini, ýagny öýken kanserini anyklamak we bejermek bilen baglanyşykly meseleler tutuş dünýäde onkolog lukmanlaryň üns merkezinde saklanylýar. Bu tötänden däldir. Birinjiden, Ýer yklymynda bu kesele duçar bolan syrkawlaryň sany barha artýar. Ikinjiden, näsaglaryň aglabasynda keseliň soňky derejeleri anyklanylýar. Sebäbi syrkawlaryň aglabasy lukmana giç, suw seňrikden agandan soň ýüz tutýar. Öýken kanseri bronhlaryň ýa-da öýkenleriň öýjüklerinden döreýän howply täze döremelerdir. Öýkeniň howply täze döremelerinde ilki ýüze çykýan alamatlar (üsgülewük, demgysma, döşde agyrynyň döremegi, ganly gakylyk) dem alyş ýollarynyň keselleriniňki bilen meňzeş bolýar. Bedeniň temperaturasynyň göräýmäge hiç hili sebäpsiz ýokarlanmagy bronhiti ýa-da öýken sowuklamany (pnewmoniýa) çak etdirýär. Soňabaka bu alamatlaryň üstüne gowşaklyk, sussupeslik, işjeňligiň peselmegi, bedeniň agramynyň azalmagy ýaly alamatlar hem goşulýar. Bulardan başga-da, süňklerde agyrynyň döremegi (paraneoplastiki sindrom) mümkindir. Öýken kanseri ilkinji derejelerde 15% ýagdaýda alamatsyz geçýär we lukmançylyk barlaglary geçirilende tötänden ýüze çykarylýar. Şoňa görä ýylda 1 gezek döş kapasasy agzalarynyň rentgen barlagyny geçirmek möhümdir. Şu alamatla

Süňkleriň dykyzlygy näme üçin peselýär?

Habarçymyz Narjan Ilmyradowa adamyň ýaşyna baglylykda ýüze çykyp bilýän keselleriň biri bolan osteoporoz barada Halkara saglyk merkezleri müdiriýetiniň Halkara endokrinologiýa we hirurgiýa merkeziniň ortopediýa bölüminiň müdiri Alym Nazarow bilen söhbetdeş boldy. —Osteoporozyň döremegi diňe adamyň ýaşyna baglymy?

Antibiotikler

Güýz, gyş möwsümlerinde wiruslaryň döredýän ýiti respirator wirusly ýokançlary, şol sanda halkyň arasynda «dümew» diýlip atlandyrylýan grip keseli, bakteriýalaryň döredýän ýiti respirator keselleri giňden ýaýraýar. Bu pasyllarda antibiotiki derman serişdeleriniň has köp ulanylýandygy hem mälimdir. Olaryň näsaglar tarapyndan özbaşdak, diýmek, köplenç, ýerliksiz, nädogry, artykmaç mukdarda we uzak wagtlap, aglaba ýagdaýda bolsa, ilkinji «tiz kömek çäresi» hökmünde peýdalanylmagy lukmançylyk ulgamynyň iň agyryly meseleleriniň biri bolup durýar.Eýsem, bu mesele näme üçin döwlet we halkara derejeli saglygy goraýyş guramalarynyň wekillerinde has köp howsala döredýär? Antibiotikler bedene nähili täsir edýär? Olary haçan we nädip ulanmaly? Nähili ýagdaýlarda ulanmakdan saklanmaly? Bu dermanlaryň gözegçiliksiz we nädogry ulanylmagy nähili netijelere getirip bilýär? Antibiotikler kesel dörediji bakteriýalara garşy täsirli derman serişdeleridir. Bakteriýalar bir öýjükli mikroorganizmlere degişli bolup, olar öz öýjüklerinde ýaşamaga, köpelmäge ukyply bolýar. Antibiotiki derman serişdeleri öýjük diwarjyklaryny weýran etmek arkaly bakteriýalary öýjükleri bilen bilelikde ýok edip bilýärler. Wiruslar bakteriýalar ýaly, öz öýjüklerinde däl-de, janly organizmiň

Öňüni alyş sanjymlarynyň ähmiýeti

Milli Liderimiziň baştutanlygynda ýokanç keselleriň öňüni almak maksady bilen ýurdumyzda öňüni alyş sanjymlary yzygiderli hasaba alynýar. Golaýda Türkmenistanyň «Sputnik V» sanjymyny bellige almagy hem aýdanlarymyza şaýatlyk edýär. Diýarymyz Merkezi Aziýa boýunça bu sanjymy öz çäginde ulanmagy resmi taýdan makullan ilkinji döwlet boldy we ony hasaba alan ýurtlaryň ilkinji onlugyna girdi. Haçan-da adam belli bir kesele garşy öňüni alyş sanjymyny alanda, onuň bedeninde şol ýokanja garşy gorag bedenjikleri (antitelolar) döreýär. Ol gorag bedenjikleri mikroorganizimleri zyýansyzlandyryp, şol keseliň ýüze çykmagyna päsgel berýär. Çaga enesiniň göwresinde wagty we doglandan soň ilkinji aýlarynda ejesinden alan antitelolary bilen birnäçe ýokanç kesellerden goranýar. Soňra, bir ýaşyna çenli ejesinden çaga geçen antitelolar kem-kemden güýjüni ýitirýär we çaganyň kesellere garşy goraglylygy peselýär.

Maşgala bagtyýarlygy

Köp ene-atalar iki we ondan köp çagasy bolsa, jigi-dogan gabanjaňlygy bilen ýüzleşip görendirler. Körpe çaga gelen bäbege körpelik ornuny bermeli bolýar. Daş-töweregindäkileriň hemmesi bäbegi üns, mähir, söýgi bilen garaýar. Göräýmäge buýsançly, şatlykly waka, öýe bäbek, jigi geldi. Ýöne wagtyň geçmegi bilen jigisi bolan çagada üýtgeşik duýgular döräp başlaýar. Özi hakda az alada edilýän ýaly duýgular döreýär. Nädip şeýle ýagdaýyň döremeginiň öňüni alyp bolar? Dörän halatynda nädip baş alyp çykmaly? Bu barada habarçymyza Enäniň we çaganyň saglygyny goraýyş ylmy-kliniki merkeziniň çagalaryň ösüşi we irki dikeldiş bölüminiň psiholog lukmany Alym ŞANAZAROW gürrüň berdi.  Dünýäde «sibling» gatnaşyk diýlip atlandyrylýan jigi-dogan gatnaşygyny, aýratyn-da, täze doglan çaga bilen doganynyň arasynda ýüze çykýan ýagdaýy maşgalada nädip sazlamaly? Ene-atanyň täze doglan körpejäni maşgala durmuşyna uýgunlaşdyrmak ýaly ýagdaýlaryň başagaýlygy döwründe doganjygynyň bäbegi gabanmak ýaly meseleler hem döräp bilýär. Ilki bilen gabanmagynyň sebäbini anyklamaly. Munuň üçin ene-atalar körpejäni dogany bilen ýeke galdyrmazlyga çalyşmaly.