HABARLAR

Wepaly dostlarymyz hakynda

Dünýäde üýrmeýän it hem bardyr. Ol asly afrikan iti basenjidir. * * *

Muzeý sergisinde - Dinozawrlar

Mähriban çagalar, biziň tebigatymyz haýwanat hem ösümlik dünýäsine juda baýdyr. Olar hakyndaky täsinlikler örän geň galdyryjydyr. Türkmenistanyň Döwlet medeniýet merkeziniň Döwlet muzeýiniň Tebigat we ülkäni öwreniş bölüminiň sergisinde Türkmenistanyň çäginden tapylan gadymy haýwanlaryň hem-de ösümlikleriň daşa öwrülen galyndylary görkezilýär. Muzeýde iň gadymy eksponat hökmünde üstünden 270 million ýyl geçip, daşa öwrülen agajy, ýaşy 150-160 million ýyla barabar bolan gadymy jandarlary görmek bolýar.

— Bilgirje, gyşyna ýyly ýurtlara göçýän guşlar gyşlamaly ýerini, soňra bolsa ilkibaşdaky öýlerini nädip tapýarka?

Biologik sagatlar ähli janly-jandarlarda bolşy ýaly, guşlarda hem bar. Adamlara garanyňda, guşlaryň biologik sagatlary pasyl çalşygynda we howanyň üýtgemeginde has duýgur bolýarlar. Şonuň üçin hem gyşyň golaýlamagy bilen günüň gysgalmagy, gijäniň bolsa uzalmagy guşlara ýola düşmäge wagt bolandygy barada duýduryş berýär. Bu ugurda alymlar birnäçe barlaglar geçirip görýärler. Mälim bolşy ýaly, guşlar gazaply gyşdan hem-de açlykdan goranmak üçin ýyly ýurtlara — iýmitiň bol ýerlerine uçup gidýärler. Alymlar ýabany guşlaryň birnäçesini tutup, ýyly ýerde saklap görýärler. Olaryň iýmitini hem ýetirýärler. Göräýmäge, iýmit bolçulygynda, ýyly ýerde guşlar başga ýere göçmäge meýil hem etmejek ýaly görünse-de, göç pursaty gelende ideg edilýän guşlar özlerini ynjalyksyz duýýarlar. Olar özlerini uzak aralyklara uçuşa taýýarlap başlaýarlar. Diýmek, ýyly ýurda göçmek guşlarda endige öwrülipdir. Olaryň bu endigi millionlarça ýyllyk ewolýusiýanyň netijesidir.

Geliň, surat çekmegi öwreneliň!

Tilkiler iň mekir jandarlar hökmünde tanalýarlar. Olar özüni kowalap gelýän ýagyny ýalňyşdyrmak üçin bilgeşleýin öz aýak yzlaryny bulaşdyrýarlar we şeýle etmek bilen özüni yzarlaýan yzçylara hile gurýarlar.

Barsaň, Hasar dagyndadyr

Akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň: «Hasar dagy beýik bolar,Üsti doly keýik bolar,Mergenleri seýik bolar,Barsaň, Hasar dagyndadyr» —

Deňiz garabalygy

Hazar deňzinde balyklaryň ençeme görnüşleri köp sanda duş gelýän bolsalar, käbirleri az sanly bolup, seýrek duşýarlar. «Deňiz garabalygy» diýlip at berilýän görnüş hem juda az sanda duş gelýän balyklaryň hataryna degişlidir. Deňiz garabalygy balyklaryň alabugalar maşgalasyna degişlidir. Bu maşgalanyň hataryna deňiz garabalygyndan başga-da derýa silesi, alabuga we maňňalaçlaryň dürli görnüşleri girýärler. Bu maşgala girýän balyklaryň ençemesiniň bedenlerinde ak we gara zolaklar, arkalarynda goşa hatar ýüzgüçleri bolup, olaryň öň hatarkysy gaty, yz hatardakysy bolsa ýumşak ýüzgüçlerdir. Agyz boşluklarynda ýiti dişler ýerleşýär. Deňiz garabalyklarynyň uzynlygy 50-62 santimetre, agramy 2 kilograma çenli ýetýär. Olar Hazar deňziniň ähli ýerlerinde seýrek duş gelýärler. Köplenç Günorta-Gündogar Hazarda, ýagny deňziň türkmen kenarýaka suwlarynda, esasan-da, Türkmenbaşy etrabynyň Gyýanly şäherçesinden Garabogaz şäheri aralygynda mesgen tutýarlar. Sebäbi şol ýerleriň suwasty topragynyň köp ýerleri daşlyklar bilen örtülendir. Bu bolsa, öz gezeginde, balygyň biologik aýratynlygyna baglylykda, olara işbil taşlap, köpelmek üçin amatly şertleri döredýär. Deňiz garabalygynyň köpeliş ýagdaýynyň öz täsinlikleri bardyr. Balyklaryň ençeme görnüşlerinden t

Garynjalar gara günde

Adamlar irki döwürlerden bäri ýabany haýwanlary eldekileşdirip, olardan peýdalanyp gelipdirler. Olaryň etinden, ýüňünden, derisinden we süýdünden peýdalanyp, durmuş-ýaşaýyş şertlerini gowulandyrypdyrlar. Eýsem, adamdan başga-da, jandar idedýän bardyr öýdýärsiňizmi? Elbetde, köpler bular ýaly zady pikir hem edýän däldirler. Garynjalaryň käbir görnüşleri özünden kiçi jandarlar bolan ýaprak bitlerini idedip, olardan peýdalanýarlar. Ýaprak biti — ýumurtga meňzeş, ýumşak, ösümlikleri deşmäge ukyply ýiti çüňki bolan örän kiçijik jandar. Uzynlygy bary-ýogy 2-3 millimetr. Ýaprak bitleri ösümlikleriň dokumasyny deşip, suwuny sorýarlar. Olaryň agzy iňňe ýaly ýiti hem-de inçejik bolany üçin, ösümlikleri aňsatlyk bilen deşip bilýärler.

Hazaryň görki guşlar

Göçegçi guşlaryň uçup geçýän örän gadymy ýollarynyň biri Hazar deňziniň üstünden geçýär. Olar ýolda dynç almak, iýmitlenmek üçin ýaramly ýerlerde: buhtalarda, aýlaglarda telim gezek gonmaly bolýarlar. Guşlaryň belli bir bölegi arly gyşy geçirmek üçin biziň goraghanamyzyň meýdanynda galýar. Suw we batga guşlary aýratyn hem Hazar deňziniň günorta- -gündogar bölegindäki Türkmenbaşy, Balkan, Mihaýlowsk we Demirgazyk Çeleken aýlaglaryna ýygnanýarlar. Gyzylgazlary, guwlary, ördekleriň dürli görnüşlerini, sakarbaraklary we beýleki suw hem-de batga guşlaryny asudalykdan başga, aýlaglaryň düýbünde ot-iým binýadynyň bolçulygy, suwunyň gözüň ýaşy ýaly durulygy we howasynyň ýumşaklygy özüne çekýär.

Haýwanat dünýäsiniň täsinlikleri

Koalalar suw içmän gezip bilýärler, sebäbi olar ewkalipt atly agajyň ýapraklary bilen iýmitlenýärler. Bu agaç Kawkazyň Gara deňiz kenarlarynda iň çalt ösýän agaçlaryň biridir. Ewkalipt agajy, esasan, Awstraliýada duş gelýär. Piller bir günde ortaça 250 kilogram miwedir güllerden we gök otlardan iýmitlenýärler, 80 litre golaý suw içýärler.

Alahöwren

Şol gezek Etrek, Esenguly sebitlerinde ekologiýa ýagdaýlaryna gözegçilik etdik. Birnäçe günden soňra yzymyza — Balkanabada tarap ýola düşdük. Bugdaýly obasynyň deňinden geçenimizde, ýoluň ugrunda bir pyýada gol galdyransoň, ulagymyzy saklamaly bolduk. Ugurdaş ýolagçy gürrüňçil ýigit eken. Biziň ekologlardygymyzy bilensoň, bizi ýolboýy tebigatyň täsinlikleri, ösümlik we haýwanat dünýäsi barada gyzykly gürrüňleri bilen güýmäp gelýärdi. Özara söhbedimiz ýylanlar hakynda gidýärkä, ol ýaňy-ýakynda şol töwerekdäki obalaryň birinde bolup geçen wakany ýatlady. Bir ýaş aýaly mellekde işläp ýörkä, ýylan çakypdyr. Dessine lukman çagyrylýar, nähoşy hassahana ugratmak bilen bolýarlar. Hassahana getirilende bolsa, lukmanlar ony haýsy ýylanyň çakandygyny soraýarlar. Şonda ýylan çakan aýalyň özi: —Meni çakan ýylan barmakdan-a ýogyndy, üç garyşdan-da uzyndy, reňki mele hem-de örän owadan, egrem-bugram nagyşlydy. Üznüksiz haşlaýardy. Ol meniň aýagymdan çakan dessine, dikine galdy. Şonda onuň kellesi atyzdaky bakja ekinleriniň pazyllaryndan bir sere ýaly ýokary çykyp durdy. Soňra-da oklanan tanap ýaly atyz-çile tarap towusdy-da, gaçyp gitdi—diýip, ony görkezseler tanajakdygyny aýdýar.