HABARLAR

Bileniň — baýlygyň

Düýe maly hakda kelam agyz... Düýeler adamzat ýaşaýşynda hojalygy dolandyrmakda adamzada uly goltgy berip gelipdirler. Türkmen topragynda ösüp-örňäp, türkmen sähralygynda ösýän dermanlyk ösümliklerden iýip, adam saglygyny bejermekde tebigy derman döredip ýören arwana düýelerimiziň il-günümize durmuşyň ähli babatlary üçin ähmiýeti örän ýokarydyr.

Bileniň — baýlygyň

Towşanlar Türkmenistanyň özüne mahsus tebigaty bar. Onuň haýwanat, ösümlik dünýäsi baý we özboluşly. Gyzyl gotan, gulan, garagaýçak ýylan ýaly haýwanlar diňe biziň ýurdumyzda duş gelýär. Bir gapdaly Bahry-Hazar, bir gapdaly Jeýhun derýa, dag ýerinde dagy, düz ýerinde düzi, derýa ýerinde derýasy bolan bu gözel mekan biziň ata Watanymyzdyr.

Laçyn belent uçýar

Belent gök asmandaGanatyn açyp,Parahatlyk nurunÄleme saçyp,Uçýan ak laçyn,Seň bilen ýüreklerŞeýle päk, laçyn. Görüp beýik daglaňBeýikligini,Has belent uçýaň.Sen beýik durmuşyň Törüne geçýäň.

Tebigatyň täsin guşy

Awstraliýada guýrugy lira (gadymy grek saz guraly) çalym edýän täsin guş ýaşaýar. Olar bu ýurduň belli bir çäginde: günorta ştaty Wiktoriýadan, günorta-gündogar ştaty Kwislende çenli aralykda duş gelýär. Liraguýruk bu töweregiň çygly ewkalipt tokaýlyklaryny, baýyrlyk we kert gaýaly daglyk ýerlerini ýaşamak üçin saýlapdyr. Lira guş daglyk ýerlerde gyrymsy agaçlaryň tokaýlygynda, ýapraklaryň galyň düşelen ýerlerinde mekan tutunýar. Şeýle ýerlerde kert gaýalaryň uly jaýryklary kän. Çuň oýlar agaçlaryň ýapragyndan, çüýräp giden miwesinden ýaňa gar ýagandaky ýaly tekizlenýär. Adam-garanyň şunuň ýaly ötüp-geçmegi kyn geçelgelerine liraguýruk örän oňat uýgunlaşypdyr.

Pi­şik­ler he­mi­şe dört aýa­gy­nyň üs­tü­ne düş­ýär­mi?

Pi­şik­ler ada­ma iň ýa­kyn jan­dar­la­ryň bi­ri ha­sap­lan­ýar. Dün­ýä­de iň köp sak­lan­ýan öý­de­çi haý­wan­la­ryň bi­ri bo­lan pi­şik­ler köp ýat­ýan­dy­gy we çe­ýe he­re­ket­le­ri bi­len bel­li­dir. Bu jan­dar er­te­ki we mult­film gah­ry­ma­ny hök­mün­de hem has köp ga­bat gel­ýär. Pi­şik­le­riň nä­hi­li be­ýik­lik­den taş­lan­sa hem dört aýa­gy­nyň üs­tü­ne düş­ýän­di­gi aý­dyl­ýar. Eý­sem, bu dog­ru­my­ka!? Bu jan­dar­lar göz açyp-ýu­ma­sy sa­lym­da nä­dip öw­rü­lip ýe­tiş­ýär­ler? Il­ki bi­len pi­şik­le­riň he­mi­şe dört aýa­gy­nyň üs­tü­ne düş­me­ýän­di­gi­ni aý­da­lyň! Kä­ha­lat­lar­da ar­kan düş­ýän ýag­da­ýy­na hem ga­bat ge­lin­ýär. Pi­şik­le­riň be­den gur­lu­şy örän çe­ýe bo­lup, ga­ty yl­ga­mak, be­ýik­li­ge bök­mek we dar ýer­den geç­mek ýa­ly ukyp­la­ry bar. Bu jan­dar­la­ryň çe­ýe­li­gi be­de­ni­ni gys­ga wagt­da dü­zelt­mä­ge ýar­dam ed­ýär. Şol se­bäp­li olar nä­hi­li be­ýik­lik­de­nem aşak goý­be­ril­se-de der­rew di­ke­lip, dört aýa­gy­nyň üs­tü­ne düş­me­gi ba­şar­ýar­lar.

Belentde ganat ýaýýan guşlar

Dünýäde juda belentlikde uçýan guşlar bar. Olar şeýle uçuşy gyşlamaga gidende ýa-da gündelik iýmit gözleginde amala aşyrýar. 6000 metr belentlikde kislorod ýetmezçiligi, Günüň yssy howry, güýçli sowuk ýel akymlary bolsa-da, bu kynçylyklar ol guşlar üçin hiç bir böwet bolup bilmeýär. Guşlaryň şeýle howa şertlerine nädip döz gelýändigini anyklamak heniz alymlara başardanok. Geliň, belentlikde gaýýan perrendeleriň içinde öňdäki orunlary eýeleýän onluk bilen tanyş bolalyň! 1. Ak leglek (Ciconia ciconia). Uzyn boýunly, açyk çüňkli bu guşuň ganatynyň gerimi 150-200 santimetre ýetýär. Her ýyl maýyl ýerlere göçüş edende, ak leglek 2-3 müň metr belentlikde uçýar.

Bars

Barslar öz awlaryny 1,5-2 kilometrden görüp bilýärler. Olaryň eşidişi bolsa adamyňkydan bäş esse güýçlüdir. Bu jandarlar awuny agajyň şahalaryna çykaryp, şol ýerde iýmitlenýärler. Şonuň üçin hem olaryň penjeleri ýörite gurluşa eýe bolup, kynçylyksyz agaja dyrmaşmaga ýardam edýär.

Kebelekler — gülleriň gelşigi

Ýurdumyzyň tebigatynyň owadan mör-möjekleriniň biri hem kebeleklerdir. Ösümlikleri tozanlandyrmakda kebelekler möhüm ähmiýete eýedir. Ýurdumyzda olaryň 500-den gowrak topara we 57 maşgala degişli bolan 2000-den gowrak görnüşi duş gelýär. Gaplaňgyr döwlet tebigy goraghanasynda bolsa bu mör-möjekleriň 14 maşgala degişli bolan 62 görnüşi hasaba alyndy. «Altyn asyr» Türkmen kölüniň döredilmegi öňki çaňap ýatan çöl meýdanlaryň ösümlik we haýwanat dünýäsiniň baýlaşmagyna, onuň täze-täze görnüşleriniň peýda bolmagyna getirdi. Goraghananyň ylmy işgärleri tarapyndan alnyp barylýan barlaglar bu meýdanlaryň kebelekler dünýäsiniň hem baýlaşýandygyny görkezýär. Soňky ýyllarda goraghananyň meýdanlarynda we oňa ýanaşyk ýerlerde, ýagny «Altyn asyr» Türkmen kölüniň Daşoguz golunyň ugrunda ýerleşýän Zeňňibaba kölüniň sebitinde ýelken ganatlylar maşgalasyna degişli bolan «mahaon» atly we Uzynşor kölüniň sebitlerinde nimfalidler maşgalasyna degişli bolan «admiral» atly kebelekleriň hasaba alynmagy muňa aýdyň şaýatlyk edýär.

Soltantowuk

Soltantowuk durnaşekilliler toparynyň, suw towuklary maşgalasyna degişli guşdur. Ol tebigatda ýitmek howpy abanýan guşlaryň biri hökmünde Tebigaty we tebigy baýlyklary goramagyň halkara bileleşiginiň hem-de Türkmenistanyň Gyzyl kitaplaryna girizildi. Bu guşuň ululygy, takmynan, kiçeňräk öý towuklary ýalydyr.

Bil­ýär­mi­di­ňiz? (Haý­wa­nat dün­ýä­si­ne de­giş­li jan­dar­la­ryň «ça­ga­lary­nyň» at­lan­dy­ry­ly­şy)

  As­lyn­da «ça­ga» sö­zi di­ňe adam­la­ra de­giş­li. Ýö­ne il için­de haý­wa­nat dün­ýä­si­ne de­giş­li jan­dar­la­ryň «ça­ga­sy­nyň» at­lan­dy­ry­ly­şy kän­bir ýör­gün­li bol­man­dy­gy, kä­ha­lat­da bol­sa bi­lin­me­ýän­di­gi üçin «atyň ça­ga­sy», «itiň ça­ga­sy», «pi­şi­giň ça­ga­sy»… ýa­ly gör­nüş­ler­de aý­dyl­ýar. Ça­ga­lar, si­ze eý­ýäm baş­lan­gyç synp­lar­da atyň «ça­ga­sy­na» – taý, taý­ça­nak; syg­ryň «ça­ga­sy­na» – gö­le; goý­nuň­ka – gu­zy di­ýil­ýän­di­gi öw­re­di­len­dir. Eý­sem, beý­le­ki jan­dar­la­ryň «ça­ga­sy» nä­hi­li at­lan­dy­ryl­ýar? Ge­liň, ola­ryň bir­nä­çe­si­ni bi­le­lik­de öw­re­ne­liň!Doň­zuň «ça­ga­sy­na» jo­juk di­ýil­ýär. Itiň­ki – gü­jük; dü­ýäň­ki – kö­şek; gu­la­nyň­ky – go­duk; ge­çiň­ki – owlak; ke­ýi­giň­ki – tokar; to­wu­gyň­ky, kä­ki­li­giň­ki, ör­de­giň­ki ýa­ly ýu­murt­ga­dan çy­kan­da ýe­lek­li bol­ýan­la­ra – jüý­je; eşe­giň­ki – kür­re; ýol­bar­syň­ky – şir­be­çe; aýyň­ky – mer­dek; tow­şa­nyň­ky – çeb­şek; gur­ba­gaň­ky – it­ba­lyk; pi­şi­giň­ki – gi­jen; gum­ryň­ky, gar­la­wa