HABARLAR

Sugun

Sugun göwresi uly, agramy 100 – 300 kilograma çenli, owadan bedenli, ýabany haýwandyr. Erkek sugunlaryň şahy bir metre çenli bolup, onuň şahynyň ösüntgisi bäşden köp bolmaýar. Reňki bir öwüşginde sarymtyl-goňur. Gerşinden oňat görünýän garamtyl reňkli çyzyk geçýär. Sugunlaryň ýaýran we ýaşaýan ýerleri Amyderýanyň kenaryndaky gyrymsy we jeňňelli tokaýlyklardyr. Hünärmenleriň berýän maglumatlaryna görä, ýaz döwürleri iýmitlenmek üçin çöllük meýdana yzygiderli çykýarlar. Jübütleşýän döwri awgust aýynyň aýagyndan, oktýabr aýynyň ahyryna çenli bolýar. Adatça, maý aýynda bir göle taşlaýarlar we ol göläniň reňki sarymtyl-goňur, ak nokat-nokat tegmilli bolýar.

Keýik — tebigatyň bezegi

Türkmen tebigaty gözelliklere baýdyr. Tebigatda mesgen tutunan dürli görnüşli haýwanlar onuň bezegini has-da artdyrýar. Keýik hem tebigatymyzyň özboluşly bezegidir. Bu owadan jandaryň meýdan alamatlary barada gysgaça aýtsak, onuň ululygy öý geçisi ýaly bolup, bedeni irimçikdir. Keýikler çägesöw-goňur reňkde bolýar. Boýnunyň aşagy, döşi, garny we aýaklarynyň içki taraplary ak reňkdedir. Guýrugynyň ujy gara bolup, uzynlygy 14-18 santimetre barabardyr. Keýik gataňsy toprakly çöllükde, dag eteklerinde we berkän çägeliklerde ýaşaýar. Dagyň uçut gaýaly ýerlerine barmagy halamaýar. Keýik ösümlikleriň 80-den gowrak görnüşi bilen iýmitlenýär. Otjumak ösümlikler, gyrymsy agaçlaryň ýapraklary onuň esasy iýmitidir. Keýik bir gije-gündizde 3,1-5,5 kilogram, ortaça 4,1 kilograma çenli ot iýýär, ýaz aýlarynda bolsa onuň düzüminde 70-80% suw saklaýan gök otlaryň 6 kilograma çenlisini iýýändigi anyklanyldy.

Düýe çaly

Türkmen halky gadym wagtdan bäri maldarçylygy, şol sanda düýedarçylygy hem ýaşaýyş hajatlaryny üpjün edýän kesp-kär hasaplapdyr. Uç-gyraksyz, aňňat-aňňat gum depeli türkmen ýaýlalarynda ösüp-örňäp ýören düýe malynyň belli bahasy ýokdur. Düýäniň süýdi we ondan taýýarlanylýan çal, agaran gündelik iýmitlenişde giňden ulanylýar. Bu melhem içgi diňe bir teşneligi gandyrman, eýsem, keselleri bejermekde we olaryň öňüni almakda hem uly ähmiýete eýedir. Düýe çalynyň düzüminde köp mukdarda ýaglar, uglewodlar, kalsiý, magniý we beýleki ýokumly maddalar, witaminler toplumy, dokumalarda täze öýjükleriň emele gelmegine hem-de bedende madda çalşygynyň kadaly bolup geçmegine itergi berýän beloklar jemlenendir. Çalyň düzümindäki C we D witaminler bedende ýaglaryň alyş-çalşygyny hem-de turşadyjy hadysany güýçlendirýär. Düýe çaly merkezi degna ulgamyna oňyn täsir edip, ukyny kadalaşdyrýar, ýatkeşligi berkidýär, akyl zähmetine ukyby ýokarlandyrýar. Düýe çalyny howanyň temperaturasyna, adamyň ýaşyna we saglygyna baglylykda bir günüň dowamynda bir litre çenli mukdarda içmek mümkindir. Lukmanlar dem alyş ýollarynyň we aşgazan-içege ulgamynyň kesellerinde ýaňy saglan düýe süýdüniň bir bulguryny içmegi maslahat berýärler. Yzygiderli çal içýän adamyň işdä

Towşanlar hakda biläýmeli zatlar

■ Towşanlaryň 28 sany dişi bardyr. ■ Olaryň hininiň çuňlugy 3 metr bolup, onuň içinde ýatmak, iýmitlenmek we kiçijik towşanjyklar üçin «otaglar» bar.

Bulary bilmek gyzykly

Towşanlar Awstraliýa hem-de Antarktidadan başga ähli ýerlerde ýaşaýarlar. Olar daglyklarda, jülgelerde, sähralyklarda, hat-da batgalyklarda-da duşýarlar. Towşanlar öňki aýaklaryny tapyrdatmak arkaly özara «gürleşmäge» ukyplydyrlar.

Täsin mag­lu­mat­lar

Daş gör­nü­şi bo­ýun­ça beý­le­ki haý­wan­la­ryň ara­syn­da aý­ra­tyn go­wy gö­rül­ýän tow­şan­lar gün­diz­le­ri­ni uk­lap, gi­je­le­ri­ni bol­sa he­re­ket­de ge­çir­ýär­ler. Ýer ýü­zün­de ola­ryň 60-dan gow­rak gör­nü­şi­ne ga­bat ge­lin­ýär. Mult­film­ler­de, esa­san, tow­şan­la­ryň kä­şir iý­ýän­dik­le­ri­ni gör­mek bol­ýar. Em­ma olar di­ňe kä­şir bi­len däl, eý­sem, gök ot­la­ryň dür­li gör­nüş­le­ri, şeý­le-de bak­ja önüm­le­ri bi­len hem iý­mit­len­ýär­ler. Ola­ryň ömür­le­ri tak­my­nan 10-12 ýyl bol­ýar. Uzyn gu­lak­la­ry we yz­ky aýak­la­ry­nyň uzyn­ly­gy bi­len üns­le­ri özün­de jem­le­ýän tow­şan­la­ryň se­se bo­lan duý­gur­ly­gy örän ýo­ka­ry­dyr. Tow­şan­la­ryň boý­la­ry 60 sm çen­li bo­lup, ola­ryň ag­ra­my bol­sa 3-5 kg ba­ra­bar­dyr. Olar to­kaý­lar­da, dag­lar­da, bat­ga­lyk ýer­ler­de hem ýa­şap bil­ýär­ler. Tow­şan­lar, esa­san, ýy­ly kli­mat­lar­da ýa­şa­ma­ga uý­gun­la­şan haý­wan­lar­dyr.

Soňky sütün

Dag tekesidir keýik ýaralansa, suwotunyň gögeren ýerinde ýatýar. Çünki olar ösümligiň antibiotik täsirini duýýarlar. Şeýle-de olar dag goçlary ýaly uklan wagty abanýan howpy duýmak üçin gemrijileriň töwereginde ýatýarlar. Senjaplar (belkalar) iň gowy bagban hasaplanýar. Olar milliardlarça ösümligiň tebigy halda gögermegine esas bolýarlar. Onuň sebäbi bu senjaplaryň topraga gömen ösümlik tohumyny nirede gizländiklerini ýatdan çykarmaklarydyr.

Kolibri guşy

Tebigatyň ösümlik we haýwanat dünýäsi owadanlygy, üýtgeşikligi bilen tapawutlanýar. Kolibri guşy özüniň kiçiligine garamazdan, ýer ýüzünde iň owadan guşlaryň biri hasaplanýar. Bu guşlara «Topaz kolibri», «Uçýan lagyl», «Zümerret bokurdajyk», «Ýalynly topaz» diýlen atlaryň goýulmagy ýöne ýerden däldir. Kolibri guşunyň ýelegini gymmat bahaly daşlara deňeýärler. Guşuň ýelegine Gün şöhlesi düşende lowurdaýar. Şeýlede bu guş dünýäde öňe, yza we gapdala uçup bilýän ýeketäk guşdur. Kolibri guşuň ölçegi 5 santimetre, agramy 1,6—1,8 grama ýetýär. Bu guşlar, hakykatdanam, dünýäde iň kiçi guşlaryň biridir. Olaryň içinde has uly wekilleri hem duş gelýär. Uly wekilleriniň agramy 20 grama, käbirleriniň uzynlygy 21 santimetre ýetýär. Bu guşlaryň höwürtgesinde iki sany ýumurtga bolýar, ýumurtgasynyň diametri 10 millimetre ýetýär.

Aýazly gyş günlerinde

Halkymyzda «Gyşyň güni kyrk tüýsli, kyrkysy-da gylyksyz» diýen pähim bar. Gyş paslynyň gelmegi bilen, howa sowaýar, aýazly hem ýagyşly günler köp bolýar. Howa aşa sowuk bolanda, ýer doňup, toprak gowy yzgarlanýar. Doňaklykda bolsa ekinlere zyýan beriji mör-möjekleri sowuk alýar. Eýsem-de bolsa, tebigatda erkin şertlerde ýaşaýan ýabany haýwanlar, janly-jandarlar aýazly gyş paslyny nähili geçirýärlerkä? Bu köpleri gyzyklandyrýan bolsa gerek.

Biler bolsaňyz!

•Syçanlar düýelere garanyňda, suwsuzlyga has çydamlydyr. •Siňekler her sekuntda 500 gezek ganat kakyp bilýärler. Bu bolsa olaryň wyzzyldyly ses çykarmasyna sebäp bolýar.