HABARLAR

Eser gahrymanlarynyň mertebesi

Ussat ýazyjy Beki Seýtäkowyň eserlerinde taryhy şahsyýetler dogrusynda Türkmenistanyň halk ýazyjysy Beki Seýtäkowyň döredijiligi dogrusynda söz açylanda, onuň eserleriniň aglaba böleginiň taryhy temada döredilendigini aýtman geçmek bolmaz. Ýazyjy Beki Seýtäkowyň döreden eserlerinde halkyň arasynda ýaşap geçen birnäçe taryhy şahsyýetleriň çeper keşbi ussatlarça suratlandyrylypdyr. Munuň şeýledigine ýazyjynyň döreden eserlerine ýüzlenmek arkaly göz ýetirmek mümkin. Çeper sözüň zergäri Beki Seýtäkowyň eserlerinde gürrüňi edilýän taryhy şahsyýetleriň biri türkmen ruhunyň almaz täjine öwrülen Magtymguly Pyragydyr. Ýazyjy Magtymguly hakyndaky ýazan hekaýalarynda Etrek-Gürgen sebitleriniň tebigatyny, onuň gözelligini ussatlyk bilen suratlandyryp, şahyry söz ussady hem-de ökde zergär edip görkezýär. Halkyň arasynda Magtymgula goýulýan sarpany, onuň adynyň hormat bilen tutulyşyny ýazyjynyň eserinden getirilen aşakdaky jümleler hem tassyklaýar: «...Hemmeler oňa baş egerdiler. Hemmeler onuň adyny tutanlarynda özlerini uly mertebeli adam diýip hasaplaýardylar. Halkyň dilinde ol özüniň deňindäki adamlara meňzemän, boljagy, geljegi bilýän weli ýaly edilip suratlandyrylýardy. Ol adam Magtymguly...».

Orta asyr türkmen döwletlerinde pul dolanyşygy

Giriş Döwletleriň taryhyny öwrenmekde teňňeleriň aýratyn orny bar. Yslamyň ornaşan ýerlerinde teňňeleriň ýüzündäki adam şekili, beýleki suratlar ýazgylar bilen çalşyrylypdyr. Bu döwürde teňňeler metaldan ýasalan resminama öwrülip, onuň ýüzünde teňňeleriň çykarylan ýeri, senesi, gymmaty, şeýle hem hökümdaryň ady, onuň lakamy, musulman dininiň nyşany bolan keleme ýerleşdirilipdir.

Gelingyzlaryň milli egineşikleri

Hormatly Prezidentimiziň «Türkmen medeniýeti» atly kitabynda: «Bagtyýarlyk döwründe türkmen gelin-gyzlary milli mata önümlerinden taýýarlanylan egin-eşikleri üýtgeşik höwes hem-de buýsanç bilen geýýärler. Akgaýma tahýaly oglanlara, gültahýaly gyzlara, öýme ýaglykly gelinlere, ak gyňaçly enelere, çäkmenli atalara gözüň düşende, pederlerimiziň pähim-parasady siňen milli gymmatlyklarymyzyň, asylly ýörelgelerimiziň, gadymy däp-dessurlarymyzyň dowamlydygyna buýsanjyň goşalanýar. Türkmenleriň egin-eşikleri özüniň biçüwiniň ýönekeýligi, görnüşiniň köstsüzligi we salykatly reňk öwüşgininiň aýratynlygy bilen tapawutlanýar» diýip, halkymyzyň milli egin-eşiklerini we zenanlarymyzyň jadyly el sungatyny wasp edip ýazýar. Türkmenleriň tarada dokalyp tikilen milli egin-eşikleri biziň milletimiziň diňe bir daşky görnüşi däl, eýsem, ol tebigat bilen hem baglydyr. Türkmen gelin-gyzlarymyz tarada dokalan lybaslary geýýärler. Şeýdibem, gelin-gyzlarymyz türkmeniň gysgajyk ýazyny ýylboýy dowam etdirýärler. Henize bu güne çenli elde dokalýan milli matalarymyz bolan sowsany, göwderi, galbiri, keteni, daraýy, şahyjan, gije-gündiz ýaly matalar gyz-gelinleriň arasynda has meşhurdyr. Gelniň toý köýnegi hem keteniden tikilýär. Gelin-gyzlarymyzyň bu mata bolan höwesiniň artýanlyg

Şuglasy egsilmeýän altyn çemenzarlyk

Hormatly Prezidentimiziň «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» atly ylmy-ensiklopedik kitaplary türkmen halkynyň geçmiş taryhy barada türkmen topragyna dürli döwürlerde syýahat edip, gadymy taryhy-medeni ojaklarymyz barada gymmatly maglumatlary miras goýan daşary ýurtly jahankeşdeler babatda hem möhüm ähmiýetli maglumatlary öz içine alýar. Orta asyrlarda türkmen topragyna syýahat edip, taryhy nukdaýnazardan, möhüm ähmiýetli ýazgylary miras goýan daşary ýurtly jahankeşdeleriň biri hem Abul Hasan al-Masudy hasaplanýar. Alym Arkadagymyz «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» atly ylmy-ensiklopedik işiniň 2-nji kitabynyň «Şahsyýetler we Beýik Ýüpek ýolunyň taryhy wakalarynyň senenamasy» atly bölüminde: «947 — 950 ý. — Arap taryhçysy we geografiýaçysy Abul Hasan al-Masudy «Altyn çemenlikler we gymmat bahaly daşlaryň dürleri» atly taryhy-geografik ensiklopediýasyny ýazýar» diýip, gymmatly maglumata ünsi çekýär. 896 — 956-njy ýyllar aralygynda ýaşap geçen Al-Masudynyň «Muruj az-zahab wa maadin al-jawahir» («Altyn çemenlikler we gymmat bahaly daşlaryň dürleri») atly kitaby meşhur arapşynas alym I.M.Filiştinskiniň şägirdi, Russiýanyň Ylymlar akademiýasynyň Gündogary öwreniş institutynyň gündogarşynas-arapşynas alymy, taryh ylymlarynyň doktory D.W.

Taryhy şöhratly şäher

Murgap oazisi özüniň köpasyrlyk medeni we ruhy däpleri bilen şöhratlanýar. Gadymy we orta asyr siwilizasiýasynyň taryhynda, ýaşaýyş durmuşynda kämil medeni-dolandyryş merkezli Merw şäheri kemala gelipdir. Merwde kemala gelen kämil medeniýet Ýakyn we Orta Gündogar halklarynyň hoşniýetli gatnaşygyna, özara düşünişmegine we ýakynlaşmagyna oňyn täsir edipdir. Merw şäheri özüniň ajaýyp maddy we ruhy gymmatlyklary bilen sebitiň ýaşaýyş durmuşynda wajyp orny eýeläpdir. Bu bolsa türkmen halkynyň milli medeni mirasyny öwrenmäge we ösdürmäge, doganlyk ýurtlaryň halklary bilen dostlukly gatnaşyklaryny pugtalandyrmaga we baýlaşdyrmaga itergi berdi. Hormatly Prezidentimiziň «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» atly ajaýyp kitabynda: «Günbatarda irki zamanlarda «Ähli ýollar Rime eltýärler» diýen aýtgynyň meşhur bolşy ýaly, orta asyr Gündogarda hem «Ähli ýollar Merwe eltýärler» diýlendigi bilen ylalaşmazlyk mümkin däl» diýlip bellenilýär.

Gargy tüýdük

Mähriban halkymyz taryhyň dürli döwürlerinde kämil derejeli saz gurallaryny döredipdirler. Şolaryň biri hem gargy tüýdügidir. Ol Gündogar halklarynda hem giňden ýaýrap, biziň günlerimize çenli asyl durkuny üýtgetmän diýen ýaly gelipdir. Ata-babalarymyz geçmişde gargy gamyşdan täsin ses alyş usulyny oýlap tapypdyrlar. Ol usul şondan soň emele gelen üflenip çalynýan saz gurallarynyň nusgalarynda-da ses almaklygyň oýlanyşykly tapylan usuly hökmünde hyzmat edipdir. Orta asyrlarda gargy tüýdügiň öňden gelýän görnüşleri bilen birlikde, onuň agajyň içini köwüp, kämilleşdirilip ýasalan nusgalary hem emele gelipdir. «Naý tüýdük» diýlip atlandyrylýan saz guraly Ýewropada XV — XVII asyrlarda demirden, bürünçden fleýta saz guralynyň emele gelmegine gönezlik bolup hyzmat edipdir. Gargy tüýdügi ussat halypalaryň aýtmagyna görä, esasan, dag eteklerinde gowy bişip ýetişen, dykyz hem-de berk gargy gamyşlardan ýasalypdyr. Şeýle edilmegi bolsa tüýdügiň berkligine, owazynyň ýiti bolmagyna örän uly peýda beripdir. Tüýdügiň ujuna naýbaşy dakylypdyr. Naýbaşy mis ýa-da ýukajyk demirden ýasalan enjam bolupdyr. Tüýdükden naýbaşysyz hem peýdalanypdyrlar, ýöne onuň zaýalanýanlygy sebäpli halypalar tüýdügi diňe naýbaşyly peýdalanmagy maslahat beripdirler. Naýbaşy tüýdügiň

Şadiwanyň şuglasy

Eziz Arkadagymyzyň «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» kitabyndaky hekaýatlar we rowaýatlar ummanyndan ... Köneürgenjiň ýene bir görnükli ýadygärligi Horezmşa Tekeşiň aramgähidir. XII — XIII asyrlaryň aralygynda bu desganyň bina edilendigini alymlar belläp geçýärler. Şyh Şerif ýa-da Şerif baba diýlip atlandyrylýan bu aramgäh hakynda il içinde şeýle rowaýat hem bar:

Algebra ylmynyň atasy

Gadymy kökleri müňýyllyklara uzap gidýän adamzat aňyny göterijiler — alymlar ene topragyň geçmişinden, onuň bilen baglanyşykly bolan dürli takyk we ynsanperwer ylymlardan baş çykarmak bilen, olary geljekki nesillere miras goýupdyrlar. Ol alymlaryň atlary adamzat taryhynyň sahypalaryna altyn syýa bilen müdimilik ýazyldy. Biz şu ýazgymyzda Türkmenistanyň çäginde VIII — IX asyrlarda ýaşap geçen, ensiklopedik ylmyň düýbüni tutan Abu Japar Muhammet ibn Musa al-Horezmi hem-de onuň döwürdeşleri hakynda durup geçmekçi. Muhammet ibn Musa al-Horezmi tutuş Gündogaryň beýik alymlarynyň biri bolmak bilen, takyk ylymlaryň — matematikanyň, astronomiýanyň kemala gelmeginde, ösmeginde ägirt uly orun eýeledi. Akyldaryň döredijiligi umumy adamzat medeniýetiniň we ylmynyň taryhynda öçmejek yz galdyrdy. Dünýä ylmynyň taryhnamasynda Gündogarda IX asyryň birinji ýarymynyň «al-Horezminiň döwri» diýlip ykrar edilmegi hem muňa aýdyň subutnamadyr.

Daglaryň bürgüdi, sähranyň gurdy

Öten agşam ýene düýşüme girdi,Daglaryň bürgüdi, sähranyň gurdy. Çary Ýegenmyradow.

Jelaleddin Meňburun — ady äleme dolan türkmen gerçegi

Doganlar Abeskun adasyndan gaýdyp, Maňgyşlaga barýarlar we ondan soň Ürgenje baryp, Jelaleddiniň soltan bolandygyny ähli jemagata jar edýärler. Emma gypjaklar ýene-de Jelaleddine garşy çykýarlar. Ýaňy gadam goýan soltanlyk ýolunda gypjak hanlary oňa böwet bolup, garşysyna dildüwşük guraýarlar. Bu pursat hakynda W.Ýan «Çingiz han» romanynda: «Bütin dünýäniň ýüzi öwsüp gelýän sile garylyp durka-da, kimselere baýlyk-miras gaýgy» diýip ýazýar. Şonda Jelaleddin: «Bu içýanlar we möýler şäherinde men näme iş edeýin, bular howp abanan wagtda-da agyz birikdirip bilmeýärler!» diýip, üç ýüz atlysy bilen Köneürgenji terk edip, Nusaýa sary ýola düşýär. Emma onuň bu hereketini mongollaryň aňtawçylary Çingiz hana habar berýärler. Şonda Çingiz han ýarym aýdan gowrak ýol ýöräp, Jelaleddiniň mazaly ýadan goşunyny çölden çykan ýerinde gola salmak üçin Nusaýyň düz bilen sepleşýän çöllüginde ýedi ýüz atlysyny bukuda goýýar. Edil garaşylyşy ýaly, Garagumuň Nusaýy etekleýän düzünde elhenç söweş bolýar. Jelaleddin hem onuň esgerleri mertlerçe söweşip, duşmandan üstün çykýarlar.